Kilka słów na temat psychoterapii systemowej

Współczesna psychoterapia systemowa stanowi połączenie szkół terapeutycznych, które inspirują się ogólną teorią systemów – opracowaną w latach trzydziestych ubiegłego wieku przez Ludwiga von Bertalanffy’ego (austriackiego biologa i filozofa). Na kanwie niniejszej teorii przedstawiciele szkoły systemowej zakładają, że zachowanie człowieka może analizowane być wyłącznie w kontekście systemu, w którym na co dzień żyje oraz którego stanowi nieodłączną część.

W tym przypadku system rozumiany jest jako zbiór poszczególnych elementów (najczęściej jednostek), które pozostają ze sobą w nieustających relacjach. Co ważne, połączenie tych elementów (jednostek) tworzy „całość”, która – zdaniem psychoterapeutów systemowych – jest czymś znacznie więcej aniżeli jedynie sumą jej odrębnych części. System rodzinny rozumiany jest zarówno jako grupa, jak i sieć współzależności, które są nośnikiem reguł w znacznym stopniu definiujących codzienne funkcjonowanie członków grupy.

Co bardzo istotne, współcześni przedstawiciele nurtu systemowego odchodzą od koncepcji wskazujących na wewnątrzpsychiczne przyczyny rozwoju zaburzeń zdrowia psychicznego. Ich zdaniem, trudności psychiczne doświadczane przez jednostkę (ze szczególnym uwzględnieniem dzieci i młodzieży) powinny być analizowane i rozumiane jedynie w kontekście rodziny (całości / grupy). Podstawy teoretyczne niniejszego nurtu zwracają także uwagę, że to nie jedna osoba przejawia zaburzenia w zakresie funkcjonowania psychicznego, natomiast osoba ta jest niejako „wyrazicielem” patologii systemu, w którym funkcjonuje. Co więcej, rozwój takich zaburzeń funkcjonowania spełnia rolę „ratunkową” zagrożonego systemu i służy zwróceniu uwagi na problemy, które się w nim dzieją.

Jeśli chcesz dowiedzieć się więcej na temat psychoterapii systemowej, zapoznaj się z artykułem PSYCHOTERAPIA SYSTEMOWA – WSPARCIE DLA RODZINY.

Problemy psychiczne dzieci i młodzieży w XXI wieku

Współczesne dzieci oraz młodzież mierzą się na co dzień z wyzwaniami, z którymi starsze pokolenia nigdy nie miały do czynienia. Są nimi:

• Uzależnienie od komputera;
• Uzależnienie od telefonu;
• Uzależnienie od gier komputerowych;
• Presja tworzona przez social media;
• Cyberprzemoc.

Ponadto dotyczą ich problemy, z którymi przyszło również nam mierzyć się w okresie dorastania, tj. poszukiwanie własnej tożsamości, trudności w sprostaniu oczekiwaniom społecznym, problemy rodzinne, pierwsze zawody miłosne, testowanie używek oraz inicjowanie kontaktów seksualnych. Psychologowie zwracają jednak uwagę na fakt, że z roku na rok przybywa młodych pacjentów, u których rozpoznaje się nie tylko zaburzenia nastroju, ale także zaburzenia lękowe i zaburzenia odżywiania. Dlatego też tak ważne jest zwiększanie dostępności specjalistów, którzy będą w stanie zapewnić im odpowiednie wsparcie, a tym samym zmniejszyć ryzyko rozwoju poważnych zaburzeń psychicznych w przyszłości.

Psychoterapia systemowa dla dzieci i młodzieży – na czym polega?

W psychoterapii systemowej dzieci i młodzieży, podobnie jak w przypadku dorosłych, zakłada, że problemy jednostki stanowią wynik zakłóceń funkcjonowania rodziny, do której należy nieletni pacjent. Dlatego też, w przypadku dzieci i młodzieży często zaleca się podjęcie systemowej terapii rodzinnej. Psychoterapia systemowa dzieci i młodzieży zwykle jest ograniczona w czasie i krótkotrwała. Specjaliści skupiają się w niej na rozwiązywaniu jednego problemu, który stanowi istotną przyczynę nieprawidłowości w funkcjonowaniu psychologicznym dziecka.

Podczas spotkań z młodym pacjentem, psychoterapeuta systemowy jest zwykle bardzo aktywny. Oznacza to, że wypowiada on konkretne zalecenia, udziela bezpośrednich rad i zadaje zadania domowe dla wszystkich członków systemu rodzinnego.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że zarówno charakter, jak i cele terapeutyczne zawsze są uzgadniane z opiekunami dziecka. Ponadto specjalista ustala z rodziną zasady dotyczące poufności sesji i zakresu informacji, jakich udziela rodzinie na temat funkcjonowania nieletniego pacjenta.

Wśród najważniejszych założeń rodzinnej psychoterapii systemowej dzieci i młodzieży możemy wyróżnić:

• Uświadomienie uczestnikom terapii możliwości zmian problemów, z którymi na co dzień się borykają;
• Zwracanie uwagi na bieżące problemy, z którymi zmagają się poszczególni członkowie systemu rodzinnego;
• Opracowanie konkretnego planu działania w celu poprawy komunikacji między członkami rodziny;
• Zapewnianie wsparcia emocjonalnego oraz edukacyjnego w obliczu doświadczanych problemów.

Rodzinna psychoterapia systemowa – czy to dobre rozwiązanie?

W sytuacji, w której rodzice dostrzegają u swojego dziecka istotne trudności, zgłaszają się do psychiatry lub psychologa w celu uzyskania diagnozy oraz wskazówek dotyczących dalszego postępowania. W wielu przypadkach okazuje się jednak, że po odbyciu konsultacji ze specjalistą, rodzice otrzymują propozycję wzięcia udziału w systemowej terapii rodzinnej. To niejednokrotnie wzbudza w nich niepokój i zwątpienie, czy to rodzaj pomocy, którego oczekiwali.

Systemowa psychoterapia rodzinna jest specyficznym sposobem oddziaływania terapeutycznego, albowiem uwzględnia emocje, a także spostrzeżenia wszystkich osób biorących udział w spotkaniu. W wielu przypadkach dzieje się tak, że rodzice rozpoczynają udział w terapii od jasnego przedstawienia swojej wersji wydarzeń, a także jej interpretacji. Ponadto niejednokrotnie oczekują od specjalisty, aby ten wpłynął na zachowanie dziecka, bo to właśnie w jego zachowaniu widzą przyczynę problemów rodzinnych. Z drugiej strony, podczas tego samego spotkania, młody pacjent ma szanse nie tylko przedstawić swoją wersję wydarzeń, ale także otwarcie zakwestionować interpretację przedstawioną przez rodziców. Taka otwarta konfrontacja w towarzystwie doświadczonego terapeuty jest ważnym krokiem w kierunku osiągnięcia zmiany i rozpoczęcia właściwej pracy psychoterapeutycznej.

Prowadzenie rodzinnej psychoterapii systemowej wymaga od specjalisty szczególnych umiejętności. Oczywistym zdaje się bowiem fakt, że wersje wydarzeń poszczególnych członków rodziny będą różnić się między sobą. Niemniej jednak, w tej sytuacji terapeuta musi umiejętnie uwzględnić obie narracje, jednocześnie nie dewaluując zdania rodziców i szanując spostrzeżenia młodego pacjenta.

Starając się udzielić odpowiedzi na pytanie, czy warto podjąć rodzinną psychoterapię systemową, warto przyjrzeć się jej najważniejszym założeniom, do których należą:

• Zmniejszenie napięcia emocjonalnego wśród członków rodziny;
• Przeformułowanie hipotez dotyczących przyczyny problemów, z którymi zmaga się młody pacjent;
• Zwrócenie uwagi na oddziaływanie wszystkich członków systemu rodzinnego na funkcjonowanie jednostki;
• Rozpoznanie i zmiana dysfunkcjonalnych stereotypów dotyczących funkcjonowania dziecka w świecie, które są często obecne w rodzinach wielopokoleniowych.

Ponadto specjaliści z zakresu zdrowia psychicznego podkreślają, że psychoterapię rodzinną warto podjąć wtedy, gdy zgadzają się na nią wszyscy członkowie systemu. Może ona bowiem być wartościowym doświadczeniem i ważnym elementem profilaktyki zdrowia psychicznego całej rodziny.

Podsumowanie

Współczesne dzieci i nastolatkowie mierzą się z kryzysem zdrowia psychicznego. Świadczą o tym liczne analizy oraz zwiększająca się ilość diagnoz depresji, zaburzeń lękowych oraz zaburzeń odżywiania. Często okazuje się, że przyczyną tych problemów są nieprawidłowości w zakresie funkcjonowania rodziców. W takim przypadku odpowiednim wsparciem może okazać się psychoterapia systemowa dzieci i młodzieży, która zwraca uwagę na znaczenie jakości relacji oraz komunikacji między poszczególnymi członkami rodziny. Ponadto proponuje formę oddziaływania psychologicznego dla wszystkich członków systemu rodzinnego. Zanim jednak zdecydujemy się na niniejszą formę leczenia pamiętajmy, że w pierwszej kolejności powinniśmy skonsultować się z psychiatrą oraz psychologiem dziecięcym, który – uwzględniając rozwój młodego pacjenta oraz gotowość do podjęcia postępowania terapeutycznego – będzie w stanie zaproponować optymalną ścieżkę leczenia.

Bibliografia

1. Alekandrowicz, J. W. (2000). Psychoterapia. Podręcznik dla studentów, lekarzy i psychologów. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL;
2. Bajkowski, T. (2018). U źródeł tożsamości rodzinnej. System rodzinny w percepcji młodzieży akademickiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar;
3. Barbaro B. (1999). Wprowadzenie do systemowego rozumienia rodziny. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków; 
4. Barbaro B, Józefik B, Drożdżowicz L. (2008) Terapia rodzin w zaburzeniach osobowości: wątpliwości i możliwości. Psychoter. 1(144): 5–16;
5. Braun-Gałkowska M. (1992). Psychologiczna analiza systemów rodzinnych osób zadowolonych i niezadowolonych z małżeństwa. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego;
6. Grzesiuk, L., Jakubowska, U. (2005). Terapia systemowa. W: L. Grzesiuk (red.). Psychoterapia. Teoria. Warszawa: Wydawnictwo Psychologii i Kultury: Eneteia;
7. Józefik B. Rozwój myślenia systemowego a terapia rodzin. (2003). W: Górniak L., Józefik B. (red.). Ewolucja myślenia systemowego w terapii rodzin. Od metafory cybernetycznej do dialogu i narracji. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków;
8. Kozdrowicz, E., (2010). Więź z rodzicami jako czynnik ochronny w profilaktyce. W: E. Bielecka (red.), Zagrożona młodość: innowacyjne formy interwencji społecznej (ss. 34–35). Warszawa: Wydawnictwo Pedagogium Wyższej Szkoły Pedagogiki Resocjalizacyjnej; 
9. Józefik, B. (2003). Założenia podejścia strategicznego a zmiana paradygmatu w terapii rodzin. W: L. Górniak, B. Józefik (red.), Ewolucja myślenia systemowego w terapii rodzin: od metafory cybernetycznej do dialogu i narracji (ss. 99–118). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego; 
10. Radochoński M. (1987). Choroba a rodzina: Adaptacja systemu rodzinnego do sytuacji stresowej wywołanej chorobą somatyczną. Rzeszów: Wyd. Wyd. Wyższej Szkoły Pedagogicznej;
11. Ustian, D. (2005). Pytania i inne instrumenty konwersacyjne. Zastosowania praktyczne podczas wywiadu diagnostycznego. W: K. Krejz, K. Stemplewska-Żakowicz (red.). Wywiad psychologiczny. Część 2. Wywiad jako spotkanie z człowiekiem. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP;
12. Senko T., (red.) (2014). Psychologiczno-pedagogiczne wsparcie rozwoju dzieci i młodzieży. Nowy Sącz, Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu;
13. Skrzypińska, K. (2010). Relacje rodzinne a dobrostan psychiczny w perspektywie rozwojowej. W: T. Rostowska, A. Jarmołowska (red.), Rozwojowe i wychowawcze aspekty życia rodzinnego. Warszawa: Difin;
14. Street, E. (2013). Terapia rodzinna i systemowa. W: C. Feltham, I. Horton (red.), Psychoterapia i poradnictwo. T. 2 (s. 333-340). Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne;
15. Tucholska, S., Tucholska, K. (2008). Psychologia potrzeb dziecka, czyli: co dziecku trzeba do szczęścia? W: E. Sowińska, E. Szczurko, T. Guz, P. Marzec (red.), Dziecko: studium interdyscyplinarne (ss. 395–400). Lublin: Wydawnictwo KUL;
16. Wojciszke B., (2005). Psychologia miłości: Intymność – Namiętność – Zaangażowanie. Gdańsk, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne;
17. Zwoliński M. (1992b). Systemowa charakterystyka rodzin rozpoczynających terapię, [w:] A. Pohorecka (red.), Rodzina w terapii. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii.