Diagnoza ADHD w dorosłości – kto powinien poddać się badaniu?

Zanim podejmiemy się pełnej diagnostyki ADHD, warto przeprowadzić badanie przesiewowe. Taki rodzaj oceny funkcjonowania nie jest skierowany do wszystkich osób, a jedynie tych, które wykazują specyficzne objawy oraz znajdują się w grupie ryzyka.

Kto powinien poddać się diagnozie ADHD?

• Osoby, które na podstawie znanych symptomów ADHD rozpoznają u siebie niepokojące objawy niniejszego zaburzenia;
• Osoby wykazujące istotne zaburzenia w obrębie zaburzeń koncentracji i uwagi, nadpobudliwość psychoruchową, czy też impulsywność oraz niestabilność w zakresie funkcjonowania emocjonalnego;
• Osoby wykazujące specyficzną „oporność” na podejmowane leczenie, ze szczególnym uwzględnieniem zaburzeń nastroju.

Ponadto badaniom przesiewowym mogą poddać się osoby, które:

• Urodziły się przedwcześnie;
• Otrzymały w dzieciństwie diagnozę zaburzeń opozycyjno-buntowniczych lub zaburzeń zachowania;
• Mają w bliskiej rodzinie osoby z rozpoznaniem ADHD;
• Otrzymały diagnozę innych zaburzeń neurorozwojowych, w tym rozpoznanie spektrum autyzmu (więcej artykułów na temat autyzmu), czy też niepełnosprawności intelektualnej.

Psychologowie oraz psychiatrzy zwracają także uwagę, że zwiększone ryzyko występowania objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi dotyczy także pacjentów z zaburzeniami osobowości (borderline, psychotycznymi), zmagających się z uzależnieniami o różnym charakterze oraz wykazujących istotne trudności w zarządzaniu finansami.

Diagnoza ADHD u dorosłych

Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) u dorosłych stanowi dla specjalistów spore wyzwanie. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż nie istnieje żaden obiektywny test neuropsychologiczny, czy też medyczny, który jednoznacznie oceniałby występowanie lub brak ADHD. Nadal brakuje również ujednoliconych kryteriów rozpoznawania niniejszego zaburzenia wśród dorosłych. W związku z tym, za podstawę procesu diagnostycznego uznaje się ocenę kliniczną oraz strukturalizowany wywiad, mający za zadanie zidentyfikować charakter objawów, przewlekłość zaburzenia, a także zakłócenia z nim związane, które znajdują odzwierciedlenie w życiu codziennym pacjenta.

Podczas przeprowadzania diagnozy, specjalista musi uwzględnić nie tylko aktualne objawy, ale również omówić te, które występowały w okresie dzieciństwa. Pomocne w uzyskaniu informacji na ten temat może okazać się przeprowadzenie wywiadu rodzinnego. Zdarza się również, że klinicysta prosi bliską osobę pacjenta, aby ta wypełniła skalę oceny ADHD z myślą o objawach i zachowaniach, jakie prezentuje osoba poddawana ocenie.

Dla diagnozy ADHD u dorosłych nie ma bezpośrednich wskazań do przeprowadzenia badania intelektu, testów neuropsychologicznych, badań neuroobrazowych, czy też EEG. Niemniej jednak badania te mogą okazać się pomocne podczas dokonywania diagnozy różnicowej. Są one także przydatne zarówno w kontekście planowania leczenia, jak i skutecznych działań interwencyjnych mających na celu poprawę funkcjonowania jednostki.

Co istotne, diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dorosłych powinna być poprzedzona przeprowadzeniem wnikliwego wywiadu o charakterze ogólnomedycznym, uwzględniającym możliwość występowania schorzeń somatycznych odpowiadających za wywoływanie lub nasilanie się objawów tożsamych z ADHD.

Diagnoza różnicowa ADHD u dorosłych pacjentów

Ze względu na nieswoisty charakter objawów ADHD, w procesie rozpoznawania niniejszego zaburzenia wskazane jest przeprowadzenie diagnozy różnicowej. Okazuje się, że symptomy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi mogą przypominać inne zaburzenia psychiczne. Wśród nich specjaliści zwracają uwagę na:

• Zaburzenia nastroju, w tym przede wszystkim objawy dużej depresji, które mogą przyjmować postać zaburzeń koncentracji;
• Dystymię,
• Zaburzenia stresu pourazowego (PTSD);
• Zaburzenia lęku uogólnionego (GAD).

Ponadto zaburzenia uwagi przywodzące na myśl objawy ADHD mogą przypominać rozpraszalność charakterystyczną dla osób zmagających się z chorobą afektywną dwubiegunową, w trakcie epizodu maniakalnego lub hipomaniakalnego. Dodatkowo, podczas stawiania rozpoznania, psycholog / psychoterapeuta powinien uwzględnić możliwość występowania zaburzeń osobowości u pacjenta (ze szczególnym uwzględnieniem zaburzeń osobowości z pogranicza / borderline).

Skale diagnostyczne w diagnozie ADHD u dorosłych

Współcześnie najczęściej stosowanym formularzem do oceny objawów ADHD u dorosłych jest DIVA-5, który uwzględnia kryteria diagnostyczne w systemie klasyfikacji chorób DSM-5. W tym miejscu warto wspomnieć, że nie jest to test, niemniej jednak arkusz niezwykle pomocny w ocenie objawów zarówno pod względem zaburzeń uwagi, jak i nadmiernej aktywności, czy też impulsywności.

Dodatkowo, w procesie diagnozy ADHD u dorosłych przydatne mogą okazać się poniższe skale oceny:

• Wywiad diagnostyczny Connersa – zawierający dokładne pytania dotyczące objawów ADHD w okresie dzieciństwa oraz w dorosłości. Dodatkowo niniejszy wywiad diagnostyczny zawiera możliwość przeprowadzenia oceny przesiewowej w kierunku występowania zaburzeń współistniejących.
• ASRS v. 1.1 (Skala samooceny) – najczęściej stosowana w badaniach przesiewowych, a także podczas uzupełniania oceny klinicznej. Pomaga w ocenie częstotliwości występowania objawów charakterystycznych dla przebiegu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.
• Formularz diagnostyczny BADDS – to skala wypełniana przez lekarza / diagnostę. Pomaga w ocenie nasilenia objawów, a przede wszystkim w określeniu ich wpływu na funkcjonowanie jednostki w przestrzeni życia osobistego oraz zawodowego.
• ACDS dla dorosłych v. 1.2 – wypełniany przez lekarza. Stanowi formę ustrukturalizowanego wywiadu, który uwzględnia bieżące objawy ADHD.

Wszystkie te narzędzia są bardzo pomocne nie tylko w kontekście diagnozy, ale także planowania leczenia.

ADHD u dorosłych – z jakim zaburzeniami może współwystępować?

ADHD u dorosłych może współwystępować z innymi zaburzeniami o charakterze psychicznym. Obserwacje specjalistów, a także badania potwierdzają, że u dużego odsetka osób z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi rozpoznaje się także:

• Zaburzenia nastroju, w tym przede wszystkim dużą depresję;
• Chorobę afektywną dwubiegunową (szacuje się, że może występować nawet u 9% – 14% dorosłych pacjentów z rozpoznaniem ADHD);
• Zaburzenia lękowe;
• Zaburzenia związane z używaniem substancji psychoaktywnych.

Rozpoznanie zaburzeń współistniejących może mieć kluczowe znaczenie dla planowania leczenia farmakologicznego oraz ścieżki terapeutycznej. Dlatego też tak ważne jest, aby diagnosta podchodził do stawiania rozpoznania z uważnością i pełnym zaangażowaniem.

Typy ADHD u dorosłych

Współcześnie wyróżnia się 3 główne typy ADHD u dorosłych oraz dzieci. Ich klasyfikacja uzależniona jest od rodzaju oraz intensywności doświadczanych przez pacjenta objawów.

• Podtyp mieszany; 
• Podtyp z przewagą deficytów uwagi;
• Podtyp z przewagą nadruchliwości i impulsywności.

W przypadku dorosłych pacjentów częściej rozpoznaje się objawy charakterystyczne dla drugiego podtypu ADHD. Czasem jednak zdarza się, że prezentują oni typ mieszany, najrzadziej jednak dostrzega się u dorosłych objawy charakterystyczne dla nadruchliwości i impulsywności. Warto jednak wiedzieć, że mogą one występować także w wieku dorosłym – szczególnie pod postacią impulsywnych zachowań.

ADHD – objawy u dorosłych

Objawy ADHD u dorosłych często różnią się od tych prezentowanych przez dzieci. Szczególnie symptomy związane z nadpobudliwością ruchową zmniejszają swoje nasilenie w okresie dojrzewania oraz dorosłości. W dalszej części artykułu opisane zostaną najbardziej charakterystyczne objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, z uwzględnieniem podziału na symptomy związane z uwagą oraz nadpobudliwością ruchową. Ponadto wskażemy różnice w manifestacji tych symptomów w przebiegu ADHD u dorosłych i u dzieci.

Objawy związane z deficytem uwagi:

• Częste popełnianie błędów podczas wykonywania zadania, które wynikają bezpośrednio z nieuwagi;
• Niezwracanie uwagi na szczegóły podczas wykonywania zadań;
• Doświadczanie trudności związanych z utrzymywaniem uwagi podczas wykonywania zadań (np. czytania, słuchania wykładu);
• Sprawianie wrażenie niesłuchania rozmówcy (otrzymywanie komunikatów, że myślami jest się gdzie indziej);
• Doświadczanie trudności w realizacji, dokańczaniu powierzonych zadań, również tych zawodowych;
• Istotne trudności z organizacją działania, planowaniem zadań, a co za tym idzie z dotrzymywaniem ustalonych terminów; 
• Przejawianie tendencji do unikania zadań, które wymagają dłuższego wysiłku umysłowego, np. czytania umów, wypełniania formularzy;
• Częste gubienie przedmiotów osobistych lub przedmiotów niezbędnych do wykonywania powierzonych zadań, np. dokumentacji, narzędzi;
• Podatność na łatwe rozpraszanie się pod wpływem bodźców zewnętrznych; 
• Zapominanie o codziennych obowiązkach. 

Objawy związane z nadruchliwością oraz impulsywnością:

• Bawienie się czymś w rękach, stukanie, wiercenie się;
• Wstawanie z miejsca, szczególnie w sytuacjach wymagających utrzymywania pozycji siedzącej (np. w biurze, podczas wykonywania obowiązków zawodowych);
• Niemożność spędzania czasu wolnego w ciszy;
• Prezentowanie nadmiernej gadatliwości;
• Odpowiadanie na pytanie zanim zostanie ono wypowiedziane do końca;
• Przejawianie istotnych trudności w oczekiwaniu na swoją kolej;
• Częste przerywanie oraz przeszkadzanie innym osobom (np. współpracownikom).

Z uwagi na doświadczenia życiowe, próbę ujarzmienia objawów, które w znacznym stopniu utrudniają wypełnianie obowiązków, a także dojrzałość układu nerwowego, objawy ADHD prezentowane przez dorosłych często różnią się od tych prezentowanych przez najmłodszych. Poprzez lata praktyki, dorośli są często w stanie nauczyć się kontroli impulsów związanych przede wszystkim z nadpobudliwością ruchową. Poprzez podejmowane działania terapeutyczne oraz przestrzeganie zaleceń higieny życia psychicznego, są także w stanie zmniejszać intensywność objawów związanych z deficytem uwagi.

Wpływ objawów ADHD na funkcjonowanie dorosłych

Chociaż objawy ADHD w wielu przypadkach zmniejszają swoje nasilenie w przypadku osób dorosłych, ich obecność nadal w znacznym stopniu wpływa nie tylko na codzienne funkcjonowanie, ale także na wypełnianie obowiązków zawodowych, a nawet relacje. Konsekwencje ADHD najczęściej doświadczane są przez osoby, które na skutek braku lub błędnej diagnozy przez długie lata nie otrzymywały właściwego wsparcia terapeutycznego. U części z nich dostrzega się trudności w zakresie regulacji emocjonalnej, co może istotnie obniżać komfort życia jednostki oraz osób z jej bliskiego otoczenia. Psychologowie zwracają uwagę, że osobiste konsekwencje objawów ADHD związane są także z obniżonym poczuciem własnej skuteczności oraz wartości, co istotnie przekłada się na funkcjonowanie społeczne.

Dodatkowo warto pamiętać, że u osób, które nie otrzymują właściwego wsparcia w związku z występowaniem objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, istnieje zwiększone ryzyko rozwoju innych zaburzeń psychicznych, ze szczególnym uwzględnieniem uzależnień. Ponadto w świetle współczesnych analiz, dorosłe osoby z nieleczonym ADHD są bardziej narażone na obrażenia w wyniku wypadków samochodowych, stanowiących następstwo zaburzeń uwagi i koncentracji.

Podsumowanie

ADHD jest złożonym stanem neurorozwojowym, który w istotny sposób wpływa na funkcjonowanie jednostki zarówno w okresie dzieciństwa, jak i dorosłości. W związku z tym niezwykle ważne jest jak najszybsze i trafne rozpoznanie niniejszego zaburzenia. Dzięki temu możliwe staje się wprowadzenie odpowiednich działań zaradczych, obejmujących zarówno leczenie farmakologiczne, jak i wsparcie psychologiczne, terapeutyczne oraz / lub psychoterapeutyczne. Na szczęście, współcześnie dysponujemy nie tylko coraz szerszą wiedzą na temat przebiegu i konsekwencji ADHD u dorosłych, ale także coraz większą ilością narzędzi usprawniających proces diagnozy niniejszego zaburzenia. Warto jednak pamiętać, aby w celu rozpoznania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi udać się do rzetelnego specjalisty, odznaczającego się nie tylko doświadczeniem, ale także odpowiednimi kwalifikacjami.

Bibliografia

1. Adler LA, Kessler RC, Spencer T. The Adult ADHD SelfReport Scale (ASRS-v.1.1). Symptom Checklist. World Health Organization, Geneva, Switzerland 2003;
2. Adler LA, Friedlander RE. Diagnosing ADHD in adults. In: Biederman J, ed. ADHD Across the Lifespan: An Evidence-Based Understanding From Research to Clinical Practice. Hasbrouck Heights, NJ: Veritas Institute for Medical Education, Inc and MedLearning, Inc; 2006:145-173;
3. Barkley RA, Biederman J. Toward a broader definition of the age-of-onset criterion for attention-deficit hyperactivity disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1997; 36: 1204-1210;
4. Biederman J, Faraone SV, Spencer TJ, Mick E, Monuteaux MC, Aleardi M. Functional impairments in adults with self-reports of diagnosed ADHD: a controlled study of 1001 adults in the community. J Clin Psychiatry. 2006;67(4):524-540;
5. Borkowska AR: Procesy uwagi i hamowania reakcji u dzieci z ADHD z perspektywy rozwojowej neuropsychologii klinicznej. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008;
6. Cortese S, Holtmann M, Banaschewski T i wsp. Practitioner review: current best practice in the management of adverse events during treatment with ADHD medications in children and adolescents. J Child Psychol Psychiatry 2013; 54: 227-246;
7. Faraone SV, Biederman J, Mick E. The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: a meta-analysis of follow-up studies. Psychol Med. 2006;36(2):159-165;
8. Goodman DW. Treatment and assessment of ADHD in adults. In: Biederman J, ed. Across the Life-Span: From Research to Clinical Practice—An Evidence-Based Understanding. Hasbrouck Heights, NJ: Veritas Institute for Medical Education; 2006:227-269;
9. Gomez R, Chen W, Houghton S. Differences between DSM-5-TR and ICD-11 revisions of attention deficit/hyperactivity disorder: a commentary on implications and opportunities. World J Psychiatry 2023; 13: 138-143;
10. Gondek TM, Todzia-Kornaś A, Szczegielniak A. Stanowisko grupy badawczej Female ADHD Research Group i Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego PTP dotyczące kontrowersyjnych doniesień medialnych na temat ADHD u osób dorosłych. Psychiatria Spersonalizowana 2023; 2125-127;
11. Hallowell EM, Ratey JJ: Jak żyć z ADHD. Nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi w świetle najnowszych badań. Media Rodzinna, Poznań 2007;
12. Jaeschke RR, Sujkowska E, Sowa-Kućma M. Methylphenidate for attention-deficit/hyperactivity disorder in adults: a narrative review. Psychopharmacology (Berl) 2021; 238: 2667-2691;
13. Kessler RC, Adler L, Barkley R, et al. The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: results from the National Comorbidity Survey Replication. Am J Psychiatry. 2006;163(4):716-723;
14. Kupnicka Z, Poraj G, Kaźmierski J. ADHD u osób dorosłych – rozpoznawanie, przyczyny i skutki. Psychiatr Psychol Klin 2017; 17: 195-202;
15. Krieger V, Amador-Campos JA. Clinical presentations of attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) in children and adolescents: comparison of neurocognitive performance. Child Neuropsychol 2021; 27: 1024-1053;
16. Norwalk K, Norvilitis JM, MacLean MG. ADHD symptomatology and its relationship to factors associated with college adjustment. J Atten Disord 2009; 13: 251-258;
17. Pisula E, Płatos M, Banasiak A i wsp. Neuroróżnorodność na polskich uczelniach. Doświadczenia osób studiujących: w spektrum autyzmu, z ADHD i z dysleksją. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2024;
18. Shin JY, Roughead EE, Park BJ, Pratt NL. Cardiovascular safety of methylphenidate among children and young people with attention-deficit/ hyperactivity disorder (ADHD): nationwide self controlled case series study. BMJ 2016; 353: i2550. doi: 10.1136/bmj.i2550. Errata: BMJ 2016; 353: i3123;
19. Suhr J, Hammers D, Dobbins-Buckland K, Zimak E, Hughes C. The relationship of malingering test failure to self-reported symptoms and neuropsychological findings in adults referred for ADHD;
20. Srebnicki T, Kolakowski A, Wolanczyk T. Adolescent outcome of child ADHD in primary care setting: stability of diagnosis. J Atten Disord 2013; 17: 655-659;
21. Szewczuk-Bogusławska M, Flisiak-Antonijczuk H: Czy zmiana kryteriów diagnostycznych ułatwi rozpoznanie ADHD u dorosłych? Psychiatria Polsla 2013; 47: 293–302; 
22. Weiss M, Hechtman LT, Weiss G. ADHD in Adulthood: A Guide to Current Theory, Diagnosis, and Treatment. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press; 1999.