Czym jest ADHD?

ADHD to zaburzenie neuropsychologiczne, na które składają się zaburzenia związane z utrzymywaniem uwagi, a także nadmierna aktywność psychoruchowa i impulsywność w podejmowaniu działań i wyrażaniu emocji.  Niniejsze zaburzenie często przypisywane jest wiekowi dziecięcemu. Warto jednak wiedzieć, że jego objawy utrzymują się przez całe życie. Niemniej jednak, wraz z rozwojem jednostki, prezentowane objawy mogą zmieniać się, a za sprawą terapii, zmniejszać swoją intensywność. Neurobiologiczne podłoże tego zaburzenia wpływa nie tylko na zachowanie jednostki, ale także na sposób przetwarzania informacji, co oznacza, że osoby z nim się zmagające wykazują trudności w planowaniu, organizowaniu działań, a także kontrolowaniu własnych stanów emocjonalnych. W literaturze specjalistycznej możemy znaleźć różne rodzaje nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Najczęściej jednak dokonuje się podziału ze względu na dominujące objawy. 

W związku z tym możemy wyróżnić:

• ADHD z przewagą objawów związanych z nadpobudliwością ruchową;
• ADHD z przewagą objawów związanych z deficytem uwagi;
• Postać mieszaną.

ADHD – przyczyny

Etiologa zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi nie jest jednorodna. Współczesne obserwacje oraz badania kliniczne wskazują, że na rozwój oraz nasilenie objawów ADHD wpływają zarówno czynniki biologiczne, jak i psychospołeczne. Oto najważniejsze z nich:

• Czynniki genetyczne: współczesne analizy zwracają uwagę na korelację między czynnikami genetycznymi a rozwojem zespołu nadpobudliwości z deficytem uwagi. Specjaliści zwracają szczególną uwagę na geny związane z regulacją neuroprzekaźników (w tym przede wszystkim dopaminy), która odgrywa istotną rolę zarówno w kwestii kontrolowania impulsów, jak i utrzymywania uwagi.
• Czynniki neurologiczne: za sprawą badań neuroobrazowych możemy stwierdzić, że zaburzenia funkcjonowania niektórych struktur mózgowych – zwłaszcza tych, które odpowiedzialne są za funkcje uwagi i kontroli impulsów – mogą związane być z rozwojem objawów ADHD. Współcześni specjaliści zwracają uwagę szczególnie na zaburzenia w obrębie przedniego płata czołowego, który w naszym mózgu odpowiada nie tylko za kontrolowanie zachowań, ale także za zdolność planowania własnych działań.
• Czynniki środowiskowe: chociaż nie wpływają bezpośrednio na pojawienie się zaburzenia u dziecka, bezsprzecznie mogą nasilać jego rozwój. Dlatego też tak ważne jest zapewnienie dziecku z rozpoznaniem ADHD właściwych warunków wychowawczych oraz wsparcia emocjonalnego.

ADHD – częstość występowania

Dokładna częstość występowania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi jest trudna do oszacowania. Niemniej jednak przyjmuje się, że może on dotyczyć od 0.5% do nawet 10% populacji. Ponadto współcześni specjaliści zwracają uwagę, że jest to jedno z najczęściej rozpoznawanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci. W tym miejscu warto zaznaczyć, że problem ADHD dotyczy zarówno chłopców, jak i dziewcząt – chociaż to właśnie chłopcy częściej kojarzeni są z objawami tego zaburzenia. Psychologowie zwracają także uwagę, że to właśnie u nich blisko 3-krotnie częściej diagnozowane są objawy zespołu nadpobudliwości, ze szczególnym uwzględnieniem nadpobudliwości psychoruchowej. Więcej na temat specyfiki objawów ADHD u chłopców i dziewcząt, znajdziesz w dalszej części artykułu.

ADHD u chłopców – objawy

Jak wspomniano we wcześniejszej części tekstu, objawy ADHD częściej kojarzone są z chłopcami. Współcześni psychologowie zwracają uwagę, że ma to miejsce ze względu na fakt, że to właśnie u chłopców objawy związane z nadpobudliwością ruchową oraz impulsywnością emocjonalną są znacznie łatwiej dostrzegalne. Chłopcy z rozpoznaniem ADHD manifestują często nie tylko nadmierną aktywność fizyczną, lecz dotyczą ich także istotne trudności z utrzymywaniem uwagi, co w znacznym stopniu przekłada się na codzienne funkcjonowanie. Młodzi pacjenci niejednokrotnie opisywani są przez swoich rodziców oraz nauczycieli jako jednostki, które nie potrafią długo wytrzymać w jednej pozycji, często przerywają rozmowy, nie są w stanie wysłuchać drugiej strony, a także niejednokrotnie popadają w sytuacje konfliktowe z rówieśnikami. Warto przy tym pamiętać, że u każdego dziecka objawy te mogą przybierać różną formę i intensywność. Co ciekawe, to właśnie intensywność prezentowanych przez chłopców objawów wpływa u nich na wcześniejsze rozpoznanie zaburzenia, co pozwala na podjęcie właściwych interwencji terapeutycznych już na wczesnym etapie rozwoju.

ADHD u dziewcząt – objawy

Przebieg zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi przebiega odmiennie w przypadku dziewcząt. Zazwyczaj objawy ADHD są mniej wyraziste, a w miejsce nadpobudliwości psychoruchowej na pierwszy plan wysuwają się problemy z koncentracją oraz łatwe tracenie uwagi podczas wykonywanych zadań. Psychologowie zwracają uwagę, że dziewczynki z ADHD są zwykle ciche i stronią od nawiązywania licznych relacji koleżeńskich, co sprawia, że w środowisku szkolnym ich problemy przez dłuższy czas mogą pozostawać niezauważalne.

Wśród najczęściej rozpoznawanych objawów u dziewcząt z ADHD wyróżnia się między innymi:

• Problemy z organizacją zadań;
• Tendencję do częstego gubienia/zapominania swoich przedmiotów;
• Trudności w wykonywaniu prac domowych;
• Trudności z czytaniem dłuższych form literackich.

Dodatkowo, u dziewcząt rzadko rozpoznaje się objawy nadmiernego wzbudzenia fizycznego. Niemniej jednak, problemy z koncentracją, generujące niejednokrotnie problemy szkolne, w znaczny sposób wpływają na funkcjonowanie społeczne młodych pacjentek. Niestety, ze względu na odmienną specyfikę objawów, ADHD często pozostaje u dziewczynek niezauważone i są one diagnozowane dopiero w późniejszym wieku, co przekłada się na późniejsze rozpoczęcie oddziaływań terapeutycznych.

Wpływ ADHD u dziecka na życie rodzinne

Występowanie u dziecka objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi bezsprzecznie wywiera wpływ na funkcjonowanie wszystkich członków systemu rodzinnego. Dzieci z rozpoznaniem ADHD często wymagają od rodziców więcej cierpliwości, uważności, a także wsparcia emocjonalnego, co może wzmagać w opiekunach poczucie stresu oraz obciążenia. Dodatkowo nadmierna aktywność fizyczna oraz impulsywność w wyrażaniu własnych emocji może oddziaływać negatywnie na relacje między rodzeństwem. Na szczęście, znalezienie odpowiedniego wsparcia ze strony specjalistów, a także podjęcie właściwych kroków terapeutycznych, jest w stanie wpłynąć nie tylko na zmianę zachowania dziecka i zmniejszenie intensywności doświadczanych przez niego objawów, ale także zwiększyć komfort życia rodziny. To również bardzo ważne, aby rodzice dzieci z nasilonymi objawami ADHD nie zapominali o własnym zdrowiu psychicznym i także korzystali ze wsparcia oferowanego przez specjalistów.

Podejrzenie ADHD – gdzie szukać pomocy?

W przypadku podejrzenia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dziecka warto skonsultować się ze specjalistą, psychiatrą, psychologiem dziecięcym lub pediatrą. Dzięki temu otrzymasz nie tylko wskazówki dotyczące dalszego postępowania, ale także niezbędne skierowania.

Na diagnozę ADHD składają się:

• Wywiad diagnostyczny przeprowadzany z rodzicami (a także nauczycielami dziecka jeśli jest taka możliwość);
• Testy psychologiczne;
• Obserwacja psychologiczna.

Po otrzymaniu rozpoznania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi dziecko może zostać skierowane na terapię, dzięki której zyska większą wiedzę na temat kontroli objawów dotykającego go zaburzenia. Taka terapia to także ogromne wsparcie dla rodziców i opiekunów. W sytuacji, w której terapia nie będzie przynosiła oczekiwanych efektów, warto skonsultować się z lekarzem psychiatrą i rozważyć specjalistyczne leczenie farmakologiczne.

Podsumowanie

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to zaburzenie, które w istotny sposób wpływa na życie dziecka oraz jego najbliższego otoczenia. Szereg doświadczanych objawów może oddziaływać na relacje rodzinne oraz rówieśnicze, a także funkcjonowanie szkolne. Dlatego też wczesna diagnoza jest niezwykle ważna. To właśnie dzięki niej możliwe staje się dostosowanie odpowiednich form oddziaływania terapeutycznego, których celem jest zmniejszenie dotkliwości doświadczanych przez młodego pacjenta objawów, a tym samym podniesienie jakości życia jego oraz jego bliskich.

Bibliografia

1. Antschel, K.M., Hargrave, T.M., Simonecsu, M., Kaul, P., Hendricks, K., Faraone, S.V. (2011). Advances in understanding and treating ADHD. BMC Medicine, 9(72);
2. Baranowska W., Nauczyciel a uczeń z ADHD, Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2010; 
3. Bobkowicz-Lewartowska L., Giers M., Spostrzeganie temperamentu dzieci z ADHD przez nauczycieli i rodziców, „Kwartalnik Pedagogiczny” 2016, Nr 1 (239);
4. Chromik-Kovačs J., Banaszczyk I., Zdrojewska J., Jak pracować z dzieckiem z ADHD w domu i w szkole. Poradnik dla rodziców i nauczycieli, Grupa Wydawnicza Harmonia Universalis, Gdańsk 2019;
5. Dąbrowska-Kaczorek M., Jak jelito komunikuje się z mózgiem w ADHD?, Psychologia w praktyce Nr 5/2022(35);
6. Dmitrzak-Węglarz, M., Duda, J., Słopień, A. (2021). Postępy i trudności w identyfikacji biologicznych i genetycznych przyczyn zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD). Psychiatria Polska, 55(4), 769–786;
7. Góralczyk E., Dziecko nadpobudliwe w szkole. Poradnik dla nauczycieli, wychowawców i rodziców, Wyd. Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2014;
8. Januszewska, E., Januszewski, A. (2016). Nadpobudliwość psychoruchowa – kryteria diagnostyczne, przebieg i trudności na różnych etapach rozwoju. Rocznik Filozoficzny Ignatianum, 2(22), 28–51;
9. Jerzak M., Kołakowski A., Czym jest ADHD?, [w:] Jerzak M., Kołakowski A. (red.), Jak pracować z dzieckiem z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej. ADHD w szkole, GWP, Sopot 2015;
10. Kołakowski, A., Jerzak, M. (red.). (2014). ADHD w szkole. Jak pracować z dzieckiem z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej. Sopot: GWP;
11. Langauer-Lewowicka H., Rudkowski Z., Pawlas K., Zaburzenia hiperkinetyczne z zaburzeniami koncentracji uwagi u dzieci – zagrożenia środowiskowe, Medycyna Środowiskowa – environmental medicine Vol. 19, no. 4, 2016;
12. Latecka W. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej, [w:] Kott T. (red., Uczeń z przewlekłą chorobą i uczeń z zaburzeniami psychicznymi w szkole ogólnodostępnej. Poradnik dla nauczycieli szkół ogólnodostępnych, Wyd. MEN i S, Warszawa 2005;
13. Namysłowska I., Psychiatria dzieci i młodzieży (wybrane zagadnienia), [w:] Bilikiewicz A. (red.), Psychiatra. Podręcznik dla studentów medycyny, Wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa, 2007;
14. Nowogrodzka A., Piasecki B., Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytami uwagi (ADHD) – rozpoznawanie nieadaptacyjnych schematów emocjonalnych i interwencje terapeutyczne, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J, Paedagogia-Psychologia 34(2)2021;
15. Orylska, A., Jagielska, G. (2011). Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dzieci w wiek u przedszkolnym. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 11(2), 115–119;
16. Pilecki M., Zdenkowska-Pilecka M., Zaburzenia hiperkinetyczne – uwarunkowania, diagnoza, terapia, wątpliwości, Przegląd Lekarski 61/11 2004;
17. Sipowicz, K., Witusik, A., Pietras, T. (2019). ADHD. Wybrane zagadnienia diagnozy i terapii. Wrocław: Wydawnictwo Continuo.