ADHD u dziecka – kto stawia rozpoznanie?

Postawienie rozpoznania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dziecka to zadanie, które powinno wymagać współpracy specjalistów z różnych dziedzin, w tym pediatrii, psychologii dziecięcej, psychiatrii dziecięcej oraz neurologii. W przypadku podejrzenia u swojego dziecka ADHD, w pierwszej kolejności warto skonsultować się z lekarzem pierwszego kontaktu lub pediatrą, który może skierować malucha na dalsze badania specjalistyczne, a także wskazać polecane placówki terapeutyczne. Mając na uwadze fakt, że zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi może przebiegać w zróżnicowany sposób (między innymi ze względu na płeć dziecka), to bardzo ważne, aby w stawianiu rozpoznania brali udział doświadczeni specjaliści mający na uwadze nie tylko prezentowane przez małego pacjenta objawy, ale także obserwowane lub zgłaszane przez rodziców problemy w zakresie rozwoju.

Zdarza się, że to właśnie psychologowie szkolni, czy też pediatrzy, którzy często współpracują z dzieckiem, zwracają uwagę na niepokojące objawy, takie jak nadmierna ruchliwość, czy też trudności z koncentracją. Niemniej jednak ich spostrzeżenia nie są wystarczające dla postawienia diagnozy. Co również warte podkreślenia, rozpoznanie ADHD nie jest wynikiem jednego badania, ale złożonego procesu, na który składają się testy, wywiady z rodzicami (oraz/lub nauczycielami) młodego pacjenta, a także wnikliwa obserwacja specjalistyczna.

ADHD u dziecka – testy i obserwacje diagnostyczne

Diagnoza ADHD jest złożonym procesem. Na rozpoznanie składają się między innymi:

• Wywiad psychologiczny;
• Obserwacja;
• Testy diagnostyczne;
• Diagnoza różnicowa.

Współcześnie mamy szeroki dostęp do narzędzi diagnostycznych pozwalających na ocenę rodzaju oraz stopnia zaburzenia, z którym zmaga się dziecko. Takie testy są niezwykle pomocne w procesie stawiania rozpoznania. Za podstawowe narzędzie wykorzystywane w diagnozie zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uznaje się standaryzowane kwestionariusze, które wypełniane są zwykle przez rodziców / opiekunów dziecka, jak również jego nauczycieli.

Spośród najpopularniejszych dziś badań kwestionariuszowych wymienia się:

• TEST CORNNERS 3 (Conners’ Rating Scale);
• NICHQ (Vanderbilt Assessment Scales);
• DIVA 5 (przyjmujący formę ustrukturyzowanego wywiadu).

Dzięki nim możliwa staje się ocena objawów nadpobudliwości ruchowej oraz umysłowej, a także specyficznych trudności związanych z utrzymywaniem uwagi.

Niemniej jednak, poza badaniami kwestionariuszowymi, bardzo ważnym elementem diagnozy ADHD u dziecka jest jego wnikliwa i długotrwała obserwacja.

Taka obserwacja może odbywać się zarówno w warunkach kontrolowanych – w gabinecie psychologa lub psychiatry – jak i również w środowisku naturalnym, czyli w szkole lub w domu. Zdaniem psychologów, to właśnie dane pochodzące z obserwacji dziecka w środowisku naturalnym zdają się być najcenniejsze. Pozwalają bowiem na dostrzeżenie trudności dziecka podczas wykonywania codziennych zadań wymagających koncentracji (np. podczas wykonywania zadań domowych), a także zachowań malucha w interakcjach społecznych. Niestety, nie zawsze mają oni do niej dostęp. Dlatego też najczęściej polegają na spostrzeżeniach dokonywanych przez rodziców oraz nauczycieli.

Psycholog oraz / lub psychiatra podejmujący się diagnozy dziecka nie może zapominać o możliwości występowania innych zaburzeń, których objawy są zbliżone do zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi. W związku z tym niezwykle ważne jest przeprowadzenie diagnozy różnicowej, w której specjalista powinien wziąć pod uwagę możliwość występowania u dziecka takich zaburzeń jak: zaburzenia ze spektrum autyzmu, zaburzenia lękowe, czy też zaburzenia nastroju (w tym depresja). Z uwagi na złożoność zespołu nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi, diagnozy niniejszego zaburzenia u dziecka powinien podejmować się zespół specjalistów, którzy będą w stanie wymienić między sobą najważniejsze spostrzeżenia. W takim zespole powinien znaleźć się psychiatra, psycholog dziecięcy, pedagog oraz/lub logopeda.

Wpływ diagnozy ADHD na codzienne funkcjonowanie dziecka

Rozpoznanie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) ma duży wpływ na codzienne życie dziecka, biorąc pod uwagę zarówno kontekst społeczny, jak i edukacyjny. Warto bowiem pamiętać, że dzieci z ADHD zmagają się z licznymi trudnościami. W ciągu roku szkolnego, w wielu przypadkach wykazują problemy z utrzymywaniem uwagi podczas zajęć edukacyjnych. Trudno jest im również organizować swoją pracę, jak i dokańczać wykonywane zadania. Trudności te niejednokrotnie doprowadzają do obniżenia wydajności oraz efektywności w kontekście podejmowania wyzwań edukacyjnych, co niejednokrotnie doprowadza do obniżenia poczucia własnej wartości, a także obniżenia nastroju.

Specjaliści zwracają także uwagę, że występowanie u dziecka objawów ADHD może oddziaływać na ich życie społeczne oraz powodować trudności w relacjach z rówieśnikami. Z uwagi na prezentowaną nadmierną aktywność fizyczną i niejednokrotnie impulsywność emocjonalną, zdarza się, iż doświadczają wykluczenia społecznego.

W związku z tym diagnoza ADHD może okazać się momentem zwrotnym w życiu dziecka oraz jego najbliższego otoczenia. Odnalezienie przyczyny doświadczanych trudności pozwala bowiem na podjęcie właściwych oddziaływań terapeutycznych. Za sprawą odpowiednio zaplanowanej, dostosowanej do indywidualnych potrzeb i wymagań dziecka terapii, możliwe staje się ograniczenie wpływu objawów nadpobudliwości psychoruchowej na funkcjonowanie młodego pacjenta, a co za tym idzie zwiększenie szans na poprawę stosunków społecznych oraz osiągnięć szkolnych.

Proponowane formy terapii dziecka z ADHD

Terapia dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) zależna jest zarówno od stopnia nasilenia objawów, jak i indywidualnych potrzeb dziecka. Obecnie rodzinom zmagającym się z niniejszym zaburzeniem proponowanych jest coraz więcej form oddziaływania leczniczego oraz wsparcia psychologicznego. Poniżej opisane zostaną cztery z nich.

Terapia behawioralna

Uznawana jest współcześnie za jedną z najskuteczniejszych form leczenia ADHD. Dzięki niej możliwa staje się skuteczna modyfikacja zachowań prezentowanych przez dziecko. Dodatkowo, w procesie wsparcia specjalista stara się wzmacniać pożądane zachowania u dziecka i ułatwiać mu nabywanie nowych umiejętności, takich jak: kontrola impulsów, utrzymywanie koncentracji podczas wykonywania istotnych zadań, czy też umiejętność organizacji zadań. Zadaniem terapii behawioralnej stosowanej u dziecka z rozpoznaniem ADHD jest także rozwijanie umiejętności radzenia sobie z przeszkodami, jakie stawia przed nim choroba oraz trudne sytuacje życiowe.

Terapia rodzinna

Rozpoznanie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej stawia liczne wyzwania nie tylko przed dzieckiem, ale także jego bliskimi. Dlatego też istotne okazuje się zapewnienie właściwego wsparcia jego rodzinie. Dzięki niniejszej formie terapii możliwe staje się lepsze zrozumienie mechanizmów odpowiedzialnych za powstawanie objawów ADHD u dziecka, a tym samym nabycie umiejętności dostosowywania metod wychowawczych do potrzeb i możliwości malucha. Niemniej jednak, poza wsparciem informacyjnym, niezwykle ważne staje się także wsparcie emocjonalne dla rodziców, którzy niejednokrotnie doświadczają intensywnego stresu zarówno w czasie diagnozy niniejszego zaburzenia, jak i podczas radzenia sobie z problemami z niej wynikającymi.

Wsparcie edukacyjne

Zdarza się, iż dzieci z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi potrzebują wsparcia podczas wypełniania obowiązków szkolnych. Na takie wsparcie składa się między innymi: opracowanie indywidualnego planu nauczania, modyfikacja wymagań szkolnych wobec dziecka, czy też zapewnienie mu nauczyciela wspomagającego. Dla poprawy funkcjonowania dziecka w środowisku szkolnym niezwykle ważna jest współpraca między rodzicami, nauczycielami oraz specjalistami odpowiedzialnymi za proces leczenia.

Trening umiejętności społecznych (TUS)

TUS – trening umiejętności społecznych to jedna ze skutecznych form wsparcia dzieci z rozpoznaniem ADHD. Dzięki niemu możliwe staje się rozwinięcie umiejętności funkcjonowania dziecka w różnych sytuacjach społecznych, jak również podniesienie kompetencji komunikacyjnych. Dodatkowo – za sprawą treningu umiejętności społecznych – dziecko może nabyć zestaw praktycznych umiejętności radzenia sobie z trudnymi emocjami wynikającymi z interakcji społecznych.

Farmakoterapia w przebiegu ADHD u dziecka

W przypadku istotnego nasilenia objawów ADHD u dziecka możliwe jest wdrożenie oddziaływania farmakologicznego. Młodym pacjentom w pierwszej kolejności podawane są leki psychostymulujące, których wprowadzenia wymaga jednak przeprowadzania wnikliwej analizy oraz badań. Psychiatra zobowiązany jest nie tylko do dokonania właściwej oceny stopnia głębokości zaburzenia, ale także ewentualnego ryzyka kardiologicznego. W związku z tym zalecane jest zebranie dokładnego wywiadu na temat zdrowia dziecka i historii chorób rodzinnych. W niektórych przypadkach wskazana jest także konsultacja kardiologiczna oraz neurologiczna.

Zdaniem specjalistów, farmakoterapia najskuteczniejsza okazuje się wtedy, gdy jest stosowana łącznie z oddziaływaniami psychologicznymi (np. terapią behawioralną) oraz wsparciem edukacyjnym. Co bardzo istotne, farmakologiczne leczenie objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dziecka powinno odbywać się pod ścisłą kontrolą lekarza, który monitoruje nie tylko efekty stosowanego leczenia, ale także możliwość pojawienia się ewentualnych objawów niepożądanych.

Arte-terapia jako forma wsparcia dzieci z rozpoznaniem ADHD

Terapia poprzez sztukę (arte-terapia) coraz częściej proponowana jest jako forma wsparcia leczenia dzieci z ADHD. Pozwala ona bowiem na naukę wyrażania emocji oraz myśli nie tylko w sposób adaptacyjny, ale także twórczy. Zdaniem specjalistów, arte-terapia umożliwia młodym pacjentom z ADHD ćwiczyć umiejętność utrzymywania koncentracji, wyrażania emocji w bezpieczny sposób oraz kontrolowania impulsów, które wcześniej stanowiły przyczynę trudności funkcjonowania w środowisku rówieśniczym.

Podczas zajęć arte-terapii, dzieci poprzez malowanie, pracę z gliną, czy też wyklejanie, nabywają umiejętność wykonywania w skupieniu precyzyjnych działań, co nie tylko pozwala pohamować nadmierną aktywność ruchową, ale także podnieść efektywność podczas wykonywania konkretnych zadań. Psychologowie zwracają uwagę, że arte-terapia jest doskonałym narzędziem pracy z nieprzyjemnymi emocjami, których niejednokrotnie doświadcza dziecko z ADHD. Takie zajęcia mogą być także okazją do odkrycia nowych sposobów wyrażania własnych stanów emocjonalnych, także tych pozytywnych. Dodatkowo sprzyja poznaniu i zrozumieniu siebie, co przekłada się na podniesienie kompetencji społecznych i ogólną poprawę funkcjonowania.

Podsumowanie

Proces rozpoznania u dziecka objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest złożony. Wymaga on współpracy specjalistów z różnych dziedzin, a także zastosowania właściwych narzędzi diagnostycznych (w tym testów oraz obserwacji). Niemniej jednak, za sprawą postawienia takiego rozpoznania możliwe staje się zaplanowanie odpowiednich działań terapeutycznych, które bezpośrednio przekładają się na funkcjonowanie małego pacjenta oraz członków jego najbliższej rodziny. Wśród powszechnych form wsparcia dzieci z ADHD wymienia się: farmakoterapię, terapię behawioralną, wsparcie edukacyjne, trening umiejętności społecznych, jak również arte-terapię, pozwalającą na rozwój nie tylko funkcji manualnych, ale także społecznych dziecka. Psychologowie są zdania, że dzięki wczesnemu rozpoznaniu ADHD i wprowadzeniu w odpowiednim czasie właściwych działań zaradczych, możliwe staje się znaczne ograniczenie wpływu niniejszego zaburzenia na funkcjonowanie dziecka.

Bibliografia

1. Armour, K., Kröger, S., Zarbock, G. Terapia schematów w przypadku niemowląt i małych dzieci. W: G. Loose, P. Graaf, G. Zarbock (red.), Terapia schematów dzieci i młodzieży (s. 65–92). Sopot: ; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne;
2. Carter, J.D., McIntosh, V.V.W., Jordan, J., Porter, R.J. Douglas, K., …, Joyce, P.R. Patient predictors of response to cognitive behavior therapy and schema therapy for depression. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry, 2018; 52(9), 887–897; 
3. Daley, D., van der Oord, S., Ferrin, M., Danckaerts, M., Doepfner, M., …, Sonuga-Barke, E.J. Behavioral interventions in attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analysis of randomized controlled trials across multiple outcome domains. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 2014; 53(8), 835–847;
4. Dębska, A., Jacennik, B. Programy nauczania uważności dla dzieci i młodzieży – z perspektywy szkolnictwa polskiego. Przegląd Badań Edukacyjnych,2016; 23(2), 195–210; 
5. Dmitrzak-Węglarz, M., Duda, J., Słopień, A. Postępy i trudności w identyfi kacji biologicznych i genetycznych przyczyn zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z defi cytem uwagi (ADHD). Psychiatria Polska, 2021; 55(4), 769–786;
6. Goodman R., Scott S.: Psychiatria dzieci i młodzieży. W: Rabe-Jabłońska J. (red.): Psychiatria dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, Wrocław 2000: 55, 58-59, 60-63;
7. Graaf, P., Loose, G. Terapia schematów w przypadku dzieci w wieku szkolnym. W: G. Loose, P. Graaf, G. Zarbock, Terapia schematów dzieci i młodzieży (s. 111–134). Sopot: 2017; Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne;
8. Harvey, E., Danforth, J.S., McKee, T.E., Ulaszek, W.R., Friedman, J.L. Parenting of children with attention-defecit/hyperactivity disorder (ADHD): The role of parental ADHD symptomatology. Journal of Attention Disorders, 2003; 7(1), 31–42;
9. He, J.A., Antshel, K.M. Cognitive behavioral therapy for attention-deficit/hyperactivity disorder in college students: a review of the literature. Cognitive Behavioral in Practice, 2016; 24(2), 152–173;
10. Kołakowski, A., Jerzak, M. (red.). ADHD w szkole. Jak pracować z dzieckiem z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej. Sopot: 2014; GWP;
11. Kołakowski A., Wolańczyk T., Pisula A. i wsp.: ADHD – zespół nadpobudliwości psychoruchowej. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk 2007;
12. Lipowska, M., Dykalska-Biec, D. Czy impulsywność w ADHD ma komponenty temperamentalne? Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 2010; 3(10), 169–181;
13. Orylska, A., Jagielska, G. Diagnoza zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dzieci w wiek u przedszkolnym. Psychiatria i Psychologia Kliniczna, 2011; 11(2), 115–119;
14. Polanczyk, G.V., Salum, G.A., Sugaya, L.S., Caye, A., Rohde, L.A. Annual research review: A meta-analysis of the worldwide prevalence of mental disorders in children and adolescents. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 2015; 56(3), 345–365; 
15. Wolańczyk T., Kołakowski A., Skotnicka M.: Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci. Wydawnictwo BiFolium, Lublin 1999: 40-41, 206-208;
16. Wolańczyk T., Komender J.: Zaburzenie hiperkinetyczne. W: Namysłowska I. (red.): Psychiatria dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007: 197-213.