Rozpowszechnienie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dzieci w wieku szkolnym

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi diagnozowany jest u około 5% dzieci w wieku szkolnym. Obserwacje psychologów wskazują jednak, że odsetek ten zwiększa się z każdym rokiem. Współcześnie ADHD częściej diagnozowane jest u chłopców. Może to wynikać z faktu, iż przebieg niniejszego zaburzenia u dziewczynek manifestowany jest w inny sposób. U dziewczynek dominujące są bowiem zaburzenia uwagi, u chłopców natomiast symptomy związane nadmierną aktywnością ruchową, a także z impulsywnością. Z uwagi na odmienność specyfiki zaburzeń, właściwe dla ADHD działania terapeutyczne częściej podejmowane są w kierunku chłopców, podczas gdy dziewczynki pozostają niezdiagnozowane. Dane statystyczne wskazują, że stosunek liczby chłopców trafiających do leczenia zespołu nadpobudliwości psychoruchowej do dziewczynek wynosi 4 do 1. Fakt ten nie pozostaje bez znaczenia dla zdrowia psychicznego młodych dziewcząt, które podobnie jak chłopcy mogą doświadczać specyficznych trudności szkolnych wynikających z ADHD, niemniej jednak, nie zdając sobie sprawy z ich faktycznych przyczyn.

Objawy charakterystyczne dla ADHD a funkcjonowanie dziecka w środowisku szkolnym

Oprócz charakterystycznej dla ADHD nadpobudliwości ruchowej oraz impulsywności, objawem, który bezsprzecznie wpływa na funkcjonowanie dziecka w środowisku szkolnym jest zaburzenie koncentracji uwagi.

Dzieci z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi wykazują:

• jedynie czasową zdolność skupiania uwagi na danym przedmiocie, czy też czynności;
• tendencję do łatwego rozpraszania się pod wpływem bodźców zewnętrznych;
• istotne trudności z wykonywaniem wieloetapowej, długotrwałej pracy nad jednym zadaniem;
• skłonność do zapominania oraz gubienia rzeczy, a także do zapominania o powierzonych im zadaniach;
• tendencję do impulsywnej / natychmiastowej realizacji zadania, które przyjdzie im do głowy, bez wcześniejszego opracowania planu / strategii.

Niemniej jednak, objawy związane z ADHD wpływają nie tylko na realizację zadań szkolnych, ale także na nawiązywanie kontaktu z rówieśnikami. Nadmierna impulsywność może bowiem manifestować się poprzez:

• częste, a zarazem bezwiedne wtrącanie się do rozmów innych osób;
• nieumyślne i często przypadkowe niszczenie przedmiotów, w tym rzeczy rówieśników;
• przeszkadzanie innym w chwilach skupienia, na przykład ze względu na istotne trudności z pozostawaniem na swoim miejscu w klasie, czy też podczas pisania prac zaliczeniowych.

Wpływ objawów ADHD na funkcjonowanie dziecka na różnych etapach edukacji szkolnej

Objawy ADHD zmieniają się w czasie. W dalszej części tekstu omówimy te najbardziej charakterystyczne z uwzględnieniem ich wpływu na realizację kolejnych celów edukacyjnych.

W wieku przedszkolnym uwidaczniają się przede wszystkim cechy impulsywności oraz nadruchliwości. Dlatego też, czynności takie jak ubieranie się, czy też spożywanie posiłków może zabierać im więcej czasu. Ulubionymi formami zabawy są często gonitwy oraz przepychanki, które niejednokrotnie kończą się urazami. Ważną informację stanowi fakt, iż u większości dzieci w wieku przedszkolnym nie stawia się jeszcze jednoznacznego rozpoznania zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, albowiem ważne jest, czy manifestowane objawy będą słabły, czy też przybierały na swojej sile wraz z biegiem czasu.

Na etapie szkoły podstawowej, u uczniów z ADHD uwidaczniają się w pierwszej kolejności objawy charakterystyczne dla zespołu hiperkinetycznego. Dzieci wykazują istotne trudności ze stosowaniem się do zasad, które obowiązują w danej placówce. Mają one także skłonność do szybszego i bardziej intensywnego wyrażania własnych emocji. Dzieci z ADHD w porównaniu do swoich rówieśników łatwiej się złoszczą. Bywają również sytuacje, w których przejawiają zachowania noszące znamiona agresji. Ten fakt bezsprzecznie wpływa na pogorszenie stosunków zarówno z nauczycielami, jak i pozostałymi uczniami. Dlatego też dzieci z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej niejednokrotnie doświadczają poczucia osamotnienia. W kontekście nauki niejednokrotnie osiągają niższe oceny. Zdarza się również, że częściej niż swoi rówieśnicy powtarzają klasę.

Z uwagi na podejmowane przez niektóre dzieci oddziaływania terapeutyczne, część objawów ADHD na etapie szkoły średniej może zmniejszyć swoje nasilenie. Jednocześnie z uwagi na specyfikę okresu dojrzewania, na tym etapie może dochodzić do rozwoju dodatkowych zaburzeń, które nie pozostają bez wpływu na proces realizacji wyzwań edukacyjnych. Psychologowie zwracają uwagę, że w okresie adolescencji u uczniów z rozpoznaniem ADHD mogą pojawiać się zachowania opozycyjno-buntownicze, negatywizm, zaburzenia emocjonalne (na przykład nadmierny smutek, a nawet depresja). Ponadto, w tym okresie dochodzi do zwiększenia ryzyka rozwoju zaburzeń lękowych, które sprawiają, że funkcjonowanie uczniów w przestrzeni szkolnej jest znacznie utrudnione. Pojawia się nadmierny stres przed testami, czy też odpowiedziami ustnymi. W takich sytuacjach lęk może nasilać objawy charakterystyczne dla przebiegu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, związane między innymi z niemożnością realizacji złożonych zadań.

Objawy współwystępujące z ADHD, które oddziałują bezpośrednio na proces nauki

Uczniowie z ADHD niejednokrotnie doświadczają współistniejących problemów, które zakłócają proces nauki szkolnej. Wśród nich możemy wyróżnić specyficzne trudności, takie jak:

• dysortografia (istotne trudności w nauce pisania, manifestujące się licznymi błędami ortograficznymi pomimo znajomości zasad pisowni);
• dysleksja (specyficzne trudności w nauce czytania i pisania); 
• dysgrafia (zaburzenie umiejętności pisania, objawiające się istotnymi trudnościami w opanowaniu estetycznego oraz czytelnego pisma);
• dyskalkulia (zaburzenie powodujące istotne trudności w rozumieniu i posługiwaniu się liczbami).

Jak wspierać dziecko z ADHD w realizacji wyzwań związanych z procesem edukacji?

Dzieciom z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej znacznie trudniej jest kierować swoją uwagą. Ponadto mogą wykazywać znaczące zaburzenia w obszarze percepcji wzrokowej i słuchowej, a także pobieżne myślenie. Dlatego też ich osiągnięcia szkolne często są słabsze od rówieśników.

Skutkiem ADHD są między innymi:

• codzienne trudności dziecka z wykonywaniem złożonych poleceń;
• zapominanie o zabraniu do szkoły potrzebnych przyborów, książek;
• problemy z zapamiętywaniem prac domowych oraz robieniem wartościowych notatek z lekcji;
• nadmierne roztargnienie znacznie utrudniające zapamiętywanie treści przedstawianych na lekcjach.

Dlatego też tak ważne jest zapewnienie uczniom z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej właściwego wsparcia ze strony rodziców oraz pedagogów. Na takie wsparcie składają się między innymi niżej wymienione działania:

• wydawanie krótkich i prostych poleceń;
• podsumowywanie najistotniejszych informacji przedstawionych w trakcie zajęć lekcyjnych;
• pomoc w ustalaniu kolejności wykonywanych czynności przy złożonych zadaniach;
• pomoc w kontrolowaniu czasu oraz efektywności działań podejmowanych przez dziecko;
• przedstawienie jasnych oczekiwań wobec dziecka.

Podsumowanie

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi stanowi przyczynę licznych trudności szkolnych. Dlatego też niezwykle istotne jest stworzenie warunków dla optymalnego funkcjonowania dzieci zarówno w placówce pedagogicznej, jak i w domu. Ponadto wartościowe okazuje się skorzystanie ze wsparcia terapeutycznego. Celem oddziaływań specjalistycznych jest nie tylko zmniejszenie objawów nadpobudliwości, ale także zmniejszenie ryzyka późniejszych powikłań. Dzięki współpracy z wykwalifikowanym pedagogiem oraz / lub psychologiem możliwe staje się opracowanie efektywnych strategii radzenia sobie z objawami ADHD, co znacząco może ułatwiać realizację codziennych wyzwań na kolejnych etapach edukacji szkolnej.

Bibliografia

1. A. Kołakowski, T. Wolańczyk, A. Pisula, M. Skotnicka, A. Bryńska, ADHD – zespół nadpobudliwo­ści psychoruchowej. Przewodnik dla rodziców i wychowawców, Gdańsk 2007;
2. A. Kołakowski., Pisula, A. Sposób na trudne dziecko. Przyjazna terapia behawioralna. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2018;
3. A. Karcz-Czajkowska, ADHD. Poradnik dla rodziców. Jak lepiej rozumieć i wspierać swoje wyjątkowe dziecko. Mamania. 2025;
4. A. Munden, J. Arcelus, ADHD nadpobudliwość ruchowa, przekł. E. Niegowska-Drachal, Warszawa 2008;
5. C. Neuhaus, Dziecko nadaktywne. Niedobór uwagi i nadpobudliwość ruchowa u dzieci. Jak pomóc?, przekł. M. Kaczorowska, Warszawa 2003
6. E.M. Hallowel, J.J. Ratej, W świecie ADHD: nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi u dzieci i dorosłych, przekł. J. Sowa, Poznań 2004;
7. H. Spionek, Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne, Warszawa 1985.;
8. T. Wolańczyk, A. Kołakowski, M. Skotnicka, Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci. Prawie wszystko co chcielibyście wiedzieć, Lublin 1999;
9. T. Srebnicki, T. Wolańczyk.One są wśród nas. Dziecko z ADHD w szkole i przedszkolu. Poradnik dla pedagogów i opiekunów. Ośrodek Rozwoju Edukacji. 2010;
10. W. Wolfram, Nadpobudliwe i niespokojne dzieci w przedszkolu. Poradnik dla wychowawców i rodziców. Wydawnictwo Jedność. 2006.