Diagnoza ADHD u dorosłych kobiet

Przedstawicielki płci żeńskiej, ze szczególnym uwzględnieniem tych dorosłych (o ADHD u osób dorosłych piszemy w artykule – ADHD osób dorosłych), znacznie rzadziej oraz później otrzymują rozpoznanie zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Wynika to przede wszystkim z faktu, iż są one w stanie w bardziej skuteczny sposób maskować doświadczane objawy, co nie wzbudza podejrzeń otoczenia. Niemniej jednak brak odpowiedniej diagnozy, niejednokrotnie wiąże się z niedostatkiem właściwego wsparcia, co z kolei może doprowadzić do dotkliwych konsekwencji, o których wspomnimy w dalszej części artykułu.

Diagnoza ADHD u dorosłych kobiet jest procesem złożonym. W pierwszej kolejności związana jest z obszernym wywiadem psychologicznym dotyczącym doświadczanych objawów w życiu codziennym, jak i tych, które towarzyszyły pacjentce w okresie dzieciństwa. Ponadto zadaniem specjalisty (psychologa oraz/lub psychiatry) jest zebranie jak największej ilości informacji na temat historii chorób oraz leczenia, w celu przeprowadzenia diagnozy różnicowej (uwzględniającej inne jednostki chorobowe, w tym zaburzenia neurologiczne). Następnie, wskazane jest przeprowadzenie badań kwestionariuszowych, w których udział bierze zarówno osoba z podejrzeniem ADHD, jak i osoby z jej bliskiego otoczenia (rodzice, partner/partnerka).

Postawienie właściwego rozpoznania jest niezbędne dla wdrożenia postępowania leczniczego oraz terapeutycznego. Dzięki temu możliwe staje się nie tylko złagodzenie doświadczanych przez kobietę objawów związanych z ADHD, ale przede wszystkim podniesienie odczuwanej przez nią jakości życia.

Objawy ADHD u dorosłych kobiet

W przypadku dorosłych kobiet z ADHD zwykle przeważa deficyt uwagi, nadmierna gadatliwość oraz emocjonalność. Rzadziej obserwuje się u nich nadpobudliwość ruchową oraz objawy związane z impulsywnością. Między innymi dlatego, tak trudno jest postawić pacjentkom trafne rozpoznanie. Wymienione wyżej objawy możemy bowiem przypisać do niektórych zaburzeń osobowości, czy też naturalnych cech jednostki. Niemniej jednak czynnikiem różniącym te symptomy od normy jest przede wszystkim ich natężenie oraz destrukcyjny wpływ na codzienne funkcjonowanie.

W tym miejscu warto się przyjrzeć innym objawom zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, które rozpoznaje się u dorosłych pacjentów. Poniższy opis został przygotowany na podstawie kryteriów zawartych w systemie diagnostycznym DSM-5 opracowanym przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne.

Podstawowe objawy związane z nieuwagą występujące u dorosłych pacjentów:

• Problemy z wykonywaniem zadań: tendencja do pomijania szczegółów, pobieżnego wykonywania poleceń, angażowania się w inne, nieadekwatne w danym momencie zadania;
• Trudności z utrzymywaniem uwagi: niemożność dłuższego skupienia się, na przykład podczas wykładów, czy też spotkań biznesowych;
• Trudności ze stosowaniem się do instrukcji, tendencja do pomijania instrukcji, sprawianie wrażenia „nieobecnego” podczas rozmowy;
• Dodatkowo, dorosłe osoby z ADHD mogą przejawiać tendencję do niedotrzymywania ustalonych terminów, nieumiejętność właściwego zarządzania czasem, planowania zadań, chaotyczność w realizowaniu różnych zadań, bałaganu, zapominania o codziennych obowiązkach, spóźniania się, gubienia przedmiotów, łatwego rozpraszania się (zarówno pod wpływem bodźców zewnętrznych, jak i wewnętrznych).

Podstawowe objawy związane z nadaktywnością i impulsywnością występujące u dorosłych pacjentów:

• Przejawianie wyraźnego zniecierpliwienia, czy też poirytowania, na przykład podczas stania w kolejce;
• Doświadczanie trudności w regulowaniu stanów emocjonalnych, na przykład tendencja do wybuchania gniewem;  
• Doświadczanie nieuzasadnionego poczucia wewnętrznego niepokoju;
• Tendencja do wiercenia się, wykonywania ruchów rękami, dotykania włosów, czy też wykonywania nadmiernych ruchów nogami;
• Doświadczanie trudności w wypoczynku, niemożność zrelaksowania się;
• Dodatkowo, dorosłe osoby z ADHD mogą przejawiać tendencję do: nadmiernej gadatliwości, impulsywnych zmian decyzji, poszukiwania dodatkowej stymulacji (np. w formie nadmiernie szybkiej jazdy, czy też zażywania środków psychoaktywnych).

Kobiety z ADHD – czy objawy zmieniają się w dorosłości?

Zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn objawy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi zmieniają się w okresie dorosłości. Obserwacje specjalistów zwracają uwagę, że ponad połowa osób z rozpoznanym w dzieciństwie ADHD nie spełnia kryteriów niniejszego zaburzenia w późniejszych latach. Nie oznacza to jednak, że nie doświadczają oni trudności charakterystycznych dla tego zespołu. Zdaniem psychologów, wraz z wiekiem zwykle dochodzi do złagodzenia symptomów impulsywności oraz nadruchliwości. Niemniej jednak pacjenci nadal mogą doświadczać problemów z koncentracją.

Zmiana objawów wynika przede wszystkim z faktu, iż wraz z upływem czasu, jednostki z ADHD starają się bardziej dostosować do wymagań otoczenia. W związku z tym podejmują różne (bardziej lub mniej skuteczne) strategie działania, które wpływają na poprawę funkcjonowania i maskowanie objawów zaburzenia. W tym miejscu warto zaznaczyć, że w przypadku dorosłych kobiet może dochodzić do nasilenia objawów zespołu nadpobudliwości w okresach przeciążenia, na przykład podczas studiów, nowej pracy, czy też macierzyństwa.

Wpływ ADHD na jakość życia kobiet

Dorosłe kobiety z ADHD przejawiają mnóstwo pozytywnych cech, które odpowiednio zaadaptowane mogą wiązać się z licznymi korzyściami oraz poczuciem satysfakcji. Psychologowie zwracają uwagę, że w wielu przypadkach są one nie tylko pełne energii oraz entuzjazmu, ale także niezwykle kreatywne oraz twórcze. Dodatkowo myślą one w sposób nieszablonowy, co pozwala na uzyskanie cennej perspektywy w dyskusjach. Co ciekawe, u części kobiet z ADHD rozpoznaje się szczególne uzdolnienia sportowe oraz artystyczne.

Niemniej jednak, zwłaszcza te kobiety, które nie otrzymały właściwego wsparcia oraz pomocy w okresie dorosłości, mogą doświadczać przykrych konsekwencji związanych z przebiegiem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Wśród nich możemy wyróżnić:

• Obniżoną samoocenę oraz wiarę we własne możliwości;
• Większą podatność na rozwój zaburzeń nastroju (w tym depresji) oraz zaburzeń lękowych;
• Tendencję do zaniedbywania swoich potrzeb w obliczu dominującej potrzeby dostosowania się do otoczenia;
• Niemożność pełnego wykorzystania własnego potencjału, a tym samym osiągnięcia pełni możliwości w zakresie rozwoju zawodowego;
• Doświadczanie poczucia niedopasowania oraz nadmiernego poczucia wstydu;
• Przejawianie tendencji do stawiania sobie nadmiernych wymagań (perfekcjonizmu), co może wiązać się z ryzykiem przepracowywania się;
• Doświadczanie trudności relacyjnych (mogą przejawiać skłonność do przesadnej dominacji, niewywiązywania się z obietnic);
• Zwiększone ryzyko chorób somatycznych i psychosomatycznych, w tym zaburzeń odżywiania, a także chorób autoimmunologicznych (np. atopowego zapalenia skóry, astmy).
  

Leczenie kobiet z ADHD

Zastosowanie odpowiednich metod leczenia (psychoterapii oraz/lub leczenia farmakologicznego) może w znacznym stopniu wpłynąć na poprawę jakości kobiet mierzących się z objawami zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Plan leczenia ADHD powinien być przede wszystkim dostosowany do indywidualnych potrzeb i możliwości pacjentki, z uwzględnieniem stopnia nasilenia objawów oraz ich wpływu na codzienne funkcjonowanie. Czasami wystarczającym oddziaływaniem może być psychoedukacja i związana z nią zmiana stylu życia, która uwzględnia zasady podstawowej higieny życia psychicznego oraz potrzeby wynikające z indywidualnego przebiegu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej.

Jeśli jednak objawy ADHD są na tyle uciążliwe, że w znacznym stopniu utrudniają codzienność i realizację życia zawodowego, trafnym rozwiązaniem może okazać się zastosowanie leczenia farmakologicznego. Współcześnie dysponujemy ekstensywną wiedzą na temat farmaceutyków zalecanych w terapii niniejszego zaburzenia. Badania potwierdzają ich skuteczność oraz pozytywny wpływ na codzienność. Ponadto środki te są uznawane za bezpieczne, choć nie zawsze dobrze tolerowane przez wszystkich pacjentów. W tym miejscu należy nadmienić, że leczenie farmakologiczne ADHD skierowane jest wyłącznie do pacjentek z rozpoznaniem niniejszego zaburzenia i może stosowane być wyłącznie pod ścisłą kontrolą lekarza psychiatry.

Doskonałym uzupełnieniem oddziaływania farmakologicznego, a w niektórych przypadkach nawet jego alternatywną formą, jest psychoterapia prowadzona w nurcie poznawczo-behawioralnym. Nadrzędnym celem takiej terapii jest nie tylko wzmocnienie umiejętności wpływających na poprawę codziennego funkcjonowania (np. poprzez poprawę organizacji dnia, zarządzania czasem, trenowanie umiejętności utrzymywania uwagi), ale także poprawa samooceny pacjentki i wiary we własne możliwości, co często przekłada się pozytywnie na jej życie prywatne i świat relacji.

Dlaczego przebieg ADHD różni się u kobiet i mężczyzn?

Niektóre ze współczesnych badań wskazują, że w objawy ADHD częściej utrzymują się w okresie dorosłości u kobiet niż u mężczyzn. Przyczyn różnic w zakresie charakteru oraz czasu trwania objawów doszukuje się w nieco odmiennych rozwoju mózgowia u dziewczynek i chłopców. Obserwacje zwracają uwagę, że tempo rozwoju mózgowia różni się u obu płci. Związane jest to przede wszystkim z rozwojem istoty szarej.

U przedstawicielek płci żeńskiej za mechanizm powstawania zaburzenia uznaje się prawostronną asymetrię mózgu (w porównaniu do grupy kontrolnej) oraz odmienne pobudzenie okolic czołowych mózgu.

Co ciekawe, za nasilenie objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej uznaje się także wzrost poziomu estrogenu oraz dopaminy. Dlatego też, w przypadku dziewczynek do nasilenia objawów może dojść w okresie dorastania.

Podsumowanie

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u dorosłych kobiet jest coraz częstszym tematem dyskusji publicznej. Nic w tym dziwnego, albowiem przez lata niedoszacowywano zarówno rozpowszechnienie niniejszego zaburzenia u płci żeńskiej, jak i jego wpływ na codzienne funkcjonowanie. Dziś już wiemy, że objawy ADHD mogą oddziaływać na niepełne wykorzystanie potencjału jednostki, a także istotne problemy dotyczące życia osobistego oraz zawodowego. Dlatego też tak ważne jest trafne rozpoznawanie ADHD u dorosłych kobiet. Dzięki temu możliwe staje się wprowadzenie dostosowanych do indywidualnych potrzeb jednostki oddziaływań terapeutycznych, których nadrzędnym celem jest poprawa doświadczanej przez nią jakości życia.

Bibliografia

1. Adler LA, Friedlander RE. Diagnosing ADHD in adults. In: Biederman J, ed. ADHD Across the Lifespan: An Evidence-Based Understanding From Research to Clinical Practice. Hasbrouck Heights, NJ: Veritas Institute for Medical Education, Inc and MedLearning, Inc; 2006:145-173;
2. Arcelus J., Munden A. ADHD Nadpobudliwość ruchowa, BELLONA, Warszawa, 2008;
3. Babinski DE, Welkie J. Feasibility of ecological momentary assessment of negative emotion in girls with ADHD: a pilot study. Psychol Rep 2020; 123: 1027-1043;
4. Barkley RA, Fischer M. The unique contribution of emotional impulsiveness to impairment in major life activities in hyperactive children as adults. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2010; 49: 503-513;
5. Biederman J, Kwon A, Aleardi M i wsp. Absence of gender effects on attention deficit hyperactivity disorder: findings in nonreferred subjects. Am J Psychiatry 2005; 162: 1083-1089;
6. Bobula S. ADHD dar specyficzny, Wydawnictwo św. Stanisława BM Archidiecezji Krakowskiej, Kraków. 2006;
7. Borkowska AR: Procesy uwagi i hamowania reakcji u dzieci z ADHD z perspektywy rozwojowej neuropsychologii klinicznej. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2008;
8. Goodman DW. Treatment and assessment of ADHD in adults. In: Biederman J, ed. Across the Life-Span: From Research to Clinical Practice—An Evidence-Based Understanding. Hasbrouck Heights, NJ: Veritas Institute for Medical Education; 2006:227-269;
9. Gondek TM, Todzia-Kornaś A, Szczegielniak A. Stanowisko grupy badawczej Female ADHD Research Group i Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego PTP dotyczące kontrowersyjnych doniesień medialnych na temat ADHD u osób dorosłych. Psychiatria Spersonalizowana 2023; 2125-127;
10. Hallowell EM, Ratey JJ: Jak żyć z ADHD. Nadpobudliwość psychoruchowa z zaburzeniami uwagi w świetle najnowszych badań. Media Rodzinna, Poznań 2007
11. Kooij JJS, Francken MH, Bron TI i wsp. DIVA-5. Wywiad diagnostyczny ADHD u dorosłych. Diva Foundation, Haga 2019;
12. Kupnicka Z, Poraj G, Kaźmierski J. ADHD u osób dorosłych – rozpoznawanie, przyczyny i skutki. Psychiatr Psychol Klin 2017; 17: 195-202
13. Makris N, Buka SL, Biederman J i wsp. Attention and executive systems abnormalities in adults with childhood ADHD: a DTMRI study of connections. Cereb Cortex 2008; 18: 1210-1220;
14. Mikami AY, Hinshaw SP, Patterson KA, Lee, J.Ch. Eating pathology among adolescent girls with attention-deficit/hyperactivity disorder. J Abnorm Psychol 2008; 117: 225-235;
15. Miklosi M, Mateo O, Somogyi K i wsp. Adult attention deficit hyperactivity disorder symptoms, perceived stress, and well-being: the role of early maladaptive schemata. J Nerv Ment Dis 2016; 204: 364-369;
16. Owens EB, Zalecki C, Gillette P, Hinshaw SP. Girls with childhood ADHD as adults: Cross-domain outcomes by diagnostic persistence. J Consult Clin Psychol 2017; 85: 723-736;
17. Pisula E, Płatos M, Banasiak A i wsp. Neuroróżnorodność na polskich uczelniach. Doświadczenia osób studiujących: w spektrum autyzmu, z ADHD i z dysleksją. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2024;
18. Quinn PO. Treating adolescent girls and women with ADHD: gender-specific issues. J Clin Psychol 2005; 61: 579-587;
19. Seiffge-Krenke I. “Emerging Adulthood”: Forschungsbefundezu objektiven Markern, Entwicklungsaufgaben und Entwicklungsrisiken [“Emerging Adulthood”: research on objective markers, developmental tasks and developmental risk]. Zeitschrift für Psychiatrie, Psychologie und Psychotherapie 2015; 63: 165-173;
20. Sęk H, Ziarko M. Człowiek w sytuacji przewlekłej choroby. Czas Psychol 2017; 23: 89-96;
21. Słopień A. Badania asocjacyjne genów kandydujących w zespole nadpobudliwości psychoruchowej i deficytu uwagi (ADHD) z wybranymi funkcjami poznawczymi. Uniwersytet im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu 2011; 22;
22. Szewczuk-Bogusławska M, Flisiak-Antonijczuk H: Czy zmiana kryteriów diagnostycznych ułatwi rozpoznanie ADHD u dorosłych? Psychiatria Polsla 2013; 47: 293–302;
23. Wolańczyk T, Komender J. Zaburzenie hiperkinetyczne. W: Psychiatria dzieci i młodzieży. Namysłowska I (red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014; 197-213.