ADHD u dorosłych – najważniejsze informacje

ADHD jest wrodzonym zaburzeniem, które może objawiać się w różny sposób, między innymi ze względu na płeć oraz podejmowane formy wsparcia terapeutycznego. Ponadto symptomy zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) mogą zmieniać się wraz z wiekiem.

Wśród osób dorosłych najczęściej dostrzega się następujące objawy:

• w zakresie nadpobudliwości ruchowej – doświadczanie niepokoju w ciele, trudności z osiągnięciem stanu relaksacji;
• w zakresie zaburzeń koncentracji – łatwe rozpraszanie się, podatność na bodźce zewnętrzne, które uniemożliwiają wykonanie założonego zadania.

Ponadto dorośli z ADHD mogą przejawiać:

• IMPULSYWNOŚĆ – skłonność do mówienia, bez wcześniejszego przemyślenia treści wypowiedzi, skłonność do przerywania innym podczas rozmowy, zniecierpliwienie objawiające się niemożnością cierpliwego oczekiwania na swoją kolej (np. przy kasie w sklepie); 
• TRUDNOŚCI W ORGANIZACJI CODZIENNYCH ZADAŃ – co może wpływać także na planowanie i wykonywanie obowiązków zawodowych;
• NIESTABILNOŚĆ NASTROJU – większa skłonność do przejawiania silnych reakcji emocjonalnych;
• TRUDNOŚCI INTERPERSONALNE – problemy te związane mogą być z wymienioną wyżej niestabilnością nastroju, a także trudnościami komunikacyjnymi stanowiącymi konsekwencję zniecierpliwienia.

Leczenie ADHD u dorosłych – psychoedukacja

Zdaniem wielu specjalistów, to właśnie psychoedukacja powinna stanowić podstawę terapii zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi u osób dorosłych. Zadaniem psychologów prowadzących takie oddziaływanie jest przede wszystkim przekazanie pacjentowi informacji na temat możliwych przyczyn, przebiegu leczenia oraz możliwych konsekwencji ADHD w życiu codziennym. Ponadto istotnym zadaniem psychoedukacji jest wzbudzenie w pacjencie nadziei oraz motywacji do działania, w kierunku poprawy komfortu swojego życia. Co ciekawe, zdaniem specjalistów w procesie psychoedukacji powinni uczestniczyć nie tylko dorośli z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej, ale także ich najbliżsi.

Psychoedukacja w przebiegu ADHD powinna obejmować następujące elementy:

• Oddzielenie faktów od mitów krążących na temat ADHD;
• Rozpoznanie, a następnie wzmacnianie mocnych stron pacjenta z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi;
• Omówienie trudności, które mogą pojawić się w przebiegu niniejszego zaburzenia, takich jak: przerzutność uwagi, zaburzenia poczucia czasu, trudności z rozpoczynaniem zadań;
• Różnice w nasileniu objawów, które mogą wynikać z zaistnienia specyficznych czynników zewnętrznych;
• Omówienie możliwych zaburzeń współistniejących;
• Przekazanie najważniejszych informacji na temat znaczenia higieny życia codziennego w ograniczaniu wpływu ADHD na funkcjonowanie;
• Przedstawienie i omówienie możliwych konsekwencji edukacyjnych oraz zawodowych wynikających z przebiegu niniejszego zaburzenia;
• Omówienie możliwych skutków wynikających z otrzymania diagnozy ADHD w dorosłości, na przykład etykietowanie społeczne;
• Przedstawienie wpływu nieleczenia ADHD na prowadzenie pojazdów i zwiększenie ryzyka uzależnień.

W procesie psychoedukacji, specjalista powinien przekazywać informacje w prosty i zrozumiały sposób, z uwzględnieniem indywidualnych potrzeb klienta. Ponadto powinien zapewnić wsparcie edukacyjne w postaci listy polecanej literatury dotyczącej ADHD. Dodatkowo, niezwykle ważne jest zadbanie o to, aby informacje przekazywane przez specjalistę były przyswajane przez pacjenta. Dlatego też, wiedzę należy podawać w małych porcjach i od czasu do czasu ją aktualizować.

Psychoterapia jako forma leczenia ADHD u dorosłych

Psychoterapia prowadzona w nurcie poznawczo-behawioralnym może stanowić zarówno samodzielne, jak i komplementarne dla farmakoterapii leczenie objawów ADHD u osób dorosłych. Współczesne badania potwierdzają korzyści płynące ze stosowania niniejszej formy oddziaływania psychoterapeutycznego. Odpowiednio zaplanowany proces powinien uwzględniać nie tylko specyfikę zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, ale przede wszystkim indywidualne potrzeby i możliwości pacjenta. Psychoterapia w przebiegu ADHD powinna skierowana być zarówno na czynniki zewnętrzne (np. w kwestii dostosowania do otoczenia), jak i wewnętrzne (sposoby radzenia sobie ze stresem i emocjami, rozwój poczucia własnej skuteczności oraz wartości).

Co bardzo istotne, postępowanie psychoterapeutyczne może ukierunkowane być nie tylko na specyficzne objawy ADHD, ale także na zaburzenia współistniejące, z którymi niejednokrotnie zmagają się dorośli pacjenci (zaburzenia nastroju, uzależnienia).

Neurofeedback w leczeniu ADHD u dorosłych

Neurofeedback to metoda zyskująca na popularności. Ten rodzaj biofeedbacku wspomaga mózg w uczeniu się określonych reakcji. Podczas takiego treningu wykorzystuje się aktywność elektryczną mózgu, którą monitoruje się przy pomocy elektroencefalografu (EEG). Specjaliści analizujący zapis EEG są w stanie uzyskać wiele istotnych informacji na temat funkcjonowania mózgu dorosłej osoby z ADHD. Chociaż współcześnie powstaje coraz więcej ośrodków oferujących neurofeedback, wciąż brakuje dostatecznej ilości badań potwierdzających użyteczność niniejszej metody w przypadku dorosłych pacjentów z rozpoznaniem zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Większość analiz dotyczy bowiem wpływu neurofeedbacku na przebieg ADHD u dzieci i młodzieży.

Metoda ta może zatem stanowić wsparcie procesu terapeutycznego u dzieci oraz osób dorosłych. Niemniej jednak, warto przyglądać się dalszym analizom naukowym, pamiętając przy tym, iż na dzień dzisiejszy neurofeedback nie jest rekomendowany jako wyłączny sposób leczenia ADHD u osób dorosłych.

Leczenie farmakologiczne ADHD u dorosłych osób

Leczenie farmakologiczne stanowi współcześnie jedną z najczęstszych metod wspierania dorosłych pacjentów z ADHD. Zdaniem specjalistów powinno ono wprowadzane być wyłącznie wtedy, gdy objawy zaburzenia w sposób istotny zaburzają codzienne funkcjonowanie pacjenta, a pozafarmakologiczne metody wsparcia nie przynoszą oczekiwanych rezultatów. Decyzja dotycząca wprowadzania leczenia przy użyciu farmaceutyków powinna podejmowana być wspólnie z pacjentem po uprzednim poinformowaniu go na temat sposobu działania oraz ewentualnych skutków ubocznych.

Obecnie w leczeniu ADHD u dorosłych stosowane są dwie główne kategorie leków:

• Psychostymulanty;
• Leki niestymulujące.

Leki o działaniu psychostymulującym stanowią pochodną amfetaminy. Co ciekawe, stanowiły one formę wspierania pacjentów z objawami ADHD już w latach trzydziestych ubiegłego wieku. Specjaliści w pierwszej kolejności zwykle korzystają z jednej grupy leków. Niemniej jednak, jeśli tak zwana monoterapia nie przynosi oczekiwanych efektów, rozważane jest zastosowanie terapii skojarzonej, która w niektórych przypadkach podnosi skuteczność leczenia i wpływa na podniesienie komfortu codziennego funkcjonowania pacjenta.

Podczas prowadzenia farmakoterapii ADHD u osób dorosłych bardzo ważne jest wytłumaczenie pacjentowi wpływu stosowanych leków na funkcje poznawcze, ze szczególnym uwzględnieniem uwagi. Psychostymulanty w znaczny sposób wpływają na poprawę uwagi i koncentracji – nie tylko u osób spełniających kryteria zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi. Dlatego też, wprowadzanie leczenia farmakologicznego nie powinno stanowić formy diagnozy.

Bardzo ważne jest także poinformowanie pacjenta, że leki o działaniu psychostymulującym mają potencjał uzależniający. Dlatego też, powinny podawane być w rozsądnych dawkach. Ponadto podczas trwania farmakoterapii niezwykle ważne jest regularne kontrolowanie zarówno masy ciała pacjenta, jak i jego ciśnienia tętniczego oraz jakości snu. Szczególną opieką oraz ostrożnością we wprowadzaniu niniejszego protokołu leczenia powinny objęte być osoby obarczone ryzykiem kardiologicznym. Wówczas podjęcie decyzji o zastosowaniu terapii farmakologicznej powinno skonsultowane być ze specjalistą z dziedziny kardiologii.

Higiena życia jako istotny element wsparcia terapii ADHD

Utrzymywanie właściwej higieny życia psychicznego stanowi niezwykle ważny element wspierania terapii ADHD u osób dorosłych. Zarówno systematyczny wysiłek fizyczny, uregulowany sen i rytm dobowy, oraz zrównoważony styl odżywiania wpływają na podniesienie doświadczanej jakości życia. Dodatkowo, mogą oddziaływać na wzmocnienie poczucia sprawczości oraz redukcję negatywnego wpływu stresu, co z kolei sprzyja mniejszej manifestacji objawów charakterystycznych dla przebiegu zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.

Wśród najważniejszych zaleceń higieny życia warto zwrócić uwagę przede wszystkim na:

• Przestrzeganie przynajmniej 7 godzin snu w ciągu doby. Pamiętaj o tym, aby kłaść się spać i wybudzać się (mniej więcej) o tej samej porze;
• Spożywanie pełnowartościowego śniadania – najlepiej w ciągu pierwszej godziny po przebudzeniu;
• Unikanie spożywania alkoholu, wyrobów tytoniowych oraz innych środków o działaniu psychoaktywnym;
• Dbanie o aktywność fizyczną – najlepiej każdego dnia przez około 15-30 minut;
• Dostarczanie do swojego organizmu jak największą ilość cennych składników odżywczych. Jedz świeże warzywa przynajmniej 3 razy dziennie. Owoce spożywaj 1 lub 2 razy dziennie;
• Unikanie spożywania produktów typu fast-food, a także słodkich i słonych przekąsek;
• Dbanie o to, aby każdego dnia znaleźć czas na odpoczynek po pracy (przynajmniej 30 minut);
• Skupienie się na swoim oddechu w ciągu dnia. Sprawdź, czy nie zapominasz o tym, aby oddychać głęboko;
• Spożywanie regularnych posiłków – od 3 do 5 posiłków w ciągu dnia;
• Skupienie się na swoich potrzebach emocjonalnych i wyrażanie ich w adekwatny sposób, w sprzyjających ku temu okolicznościach.

Konsekwencje wynikające z nieleczenia ADHD u dorosłych

Nieleczenie objawów zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi może nieść ze sobą liczne konsekwencje. Pacjenci mogą doświadczać przede wszystkim zaburzeń regulacji emocjonalnej, która wpływa na obniżenie zarówno ich jakości życia, jak i jakości życia najbliższych osób. Ponadto nieleczone ADHD może wpływać na obniżenie poczucia własnej wartości, a tym samym problemy w funkcjonowaniu społecznym oraz zawodowym. Psychologowie podkreślają również, że dorosłe osoby z ADHD, które nie poddają się terapii są bardziej narażone na rozwój innych zaburzeń, w tym przede wszystkim uzależnień od substancji psychoaktywnych oraz uzależnień behawioralnych. Dodatkowo, zwraca się uwagę na zwiększone ryzyko wypadków komunikacyjnych. Tymczasem, badania naukowe potwierdzają, iż zastosowanie odpowiednich środków farmakologicznych wpływa na obniżenie takiego ryzyka.

Podsumowanie

Współcześnie wzrasta liczba osób z rozpoznaniem ADHD. Wpływa na to między innymi coraz większa świadomość społeczna, a także dostępność ośrodków specjalizujących się w diagnozie niniejszego zaburzenia. Spełnienie kryteriów diagnostycznych zespołu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi to jednak dopiero początek. Dzisiaj bowiem zdajemy sobie sprawę z tego, jak ważne jest multimodalne wsparcie zarówno dziecięcych, jak i dorosłych pacjentów z ADHD. Takie wsparcie powinno obejmować różne rodzaje interwencji specjalistycznych, które ukierunkowane są na indywidualne potrzeby pacjenta, a składają się na nie między innymi psychoedukacja, psychoterapia oraz wsparcie farmakologiczne. Nie powinniśmy jednak zapominać o istotnym znaczeniu higieny życia psychicznego jako cennym wsparciu stosowanych metod terapeutycznych.

Bibliografia

1. Bieś R, Fojcik J, Warchala A i wsp. The risk of methylphenidate pharmacotherapy for adults with ADHD. Pharmaceuticals (Basel) 2023; 16: 1292;
2. Burger I, Erlandsson K, Borneskog C. Perceived associations between the menstrual cycle and attention deficit hyperactivity disorder (ADHD): a qualitative interview study exploring lived experiences. Sex Reprod Healthc 2024; 40: 100975;
3. Gondek TM, Todzia-Kornaś A, Szczegielniak A. Stanowisko grupy badawczej Female ADHD Research Group i Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego PTP dotyczące kontrowersyjnych doniesień medialnych na temat ADHD u osób dorosłych. Psychiatria Spersonalizowana 2023; 2: 125-127;
4. Jaeschke RR, Sujkowska E, Sowa-Kućma M. Methylphenidate for attention-deficit/hyperactivity disorder in adults: a narrative review. Psychopharmacology (Berl) 2021; 238: 2667-2691;
5. Kessler RC, Adler L, Barkley R i wsp. The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: results from the National Comorbidity Survey Replication. Am J Psychiatry 2006; 163: 716-723;
6. Kupnicka Z, Poraj G, Kaźmierski J. ADHD u osób dorosłych – rozpoznawanie, przyczyny i skutki. Psychiatr Psychol Klin 2017; 17: 195-202;
7. Miyauchi M, Matsuura N, Mukai K i wsp. A prospective investigation of impacts of comorbid attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) on clinical features and long-term treatment response in adult patients with obsessive-compulsive disorder (OCD). Compr Psychiatry 2023; 125: 152401;
8. Pisula E, Płatos M, Banasiak A i wsp. Neurorożnorodność na polskich uczelniach. Doświadczenia osób studiujących: w spektrum autyzmu, z ADHD i z dysleksją. Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2024;
9. Retz W, Stieglitz RD, Corbisiero S i wsp. Emotional dysregulation in adult ADHD: What is the empirical evidence? Expert Rev Neurother 2012; 12: 1241-1251.