Trisomia 18 - Zespół Edwardsa

Zespól Edwardsa

Zespół Edwardsa (trisomia 18) jest to zespół wad spowodowany obecnością dodatkowego chromosomu 18 lub dodatkowego fragmentu chromosomu 18. Jest drugą najczęściej występującą trisomią autosomalną. Częstość występowania ocenia się na 1:6000 – 1:8000 żywo urodzonych dzieci, natomiast w związku z tym, że większość przypadków trisomii 18 prowadzi do samoistnego poronienia, całkowita częstotliwość tego zespołu wad genetycznych jest szacowana na 1:2500 – 1:2600 ciąż. Częstotliwość żywych urodzeń jest wyższa  w przypadku dziewczynek z zespołem Edwardsa i wynosi ok. 60%

Po raz pierwszy opis zespołu wielu wad wrodzonych związanych z trisomią 18 pojawił się w czasopiśmie naukowym Lancet w 1960 r. Jego autorem był John Hilton Edwards, brytyjski lekarz i genetyk medyczny. W tym samym roku, kilka miesięcy później zespół Edwardsa został opisany przez amerykański zespół lekarzy i naukowców (Smith D.W. et al.).

Podłoże genetyczne zespołu Edwardsa

Zespół Edwardsa jest nieprawidłowością chromosomową, która związana jest z obecnością dodatkowego, „nadprogramowego” materiału genetycznego chromosomu 18. Prawidłowy zestaw chromosomów w komórkach człowieka to 23. pary chromosomów homologicznych. Zespół Edwardsa charakteryzuje obecność dodatkowego całego (zamiast dwóch, występują trzy chromosomy 18.) lub części chromosomu 18. pary.

Cytogenetycznie trisomię 18 możemy podzielić na:

• Całkowita trisomia 18 – każda komórka organizmu posiada pełny dodatkowy (trzeci) chromosom 18. Ten rodzaj trisomii 18. chromosomu występuje najczęściej i dotyczy ok. 94% przypadków. Przyczyną całkowitej trisomii 18 jest nondysjunkcja chromosomów, czyli nieprawidłowy rozdział chromosomów homologicznych (chromosomów tej samej pary) w trakcie podziałów komórkowych gametogenezy. Odpowiedni rozdział chromosomów homologicznych, a następnie rozdział chromatyd siostrzanych, który ma miejsce podczas powstawania gamet żeńskich i męskich warunkuje powstanie komórki jajowej i plemników z prawidłowym zestawem chromosomów (każda gameta ma 23 chromosomy, czyli po 1 chromosomie z każdej pary). Dzięki temu w wyniku zapłodnienia powstanie zygota posiadająca prawidłowy garnitur chromosomowy, czyli zestaw 46 chromosomów (23 pary). W wyniku błędu podczas rozdziału materiału genetycznego może powstać gameta, w której ilość chromosomów jest nieprawidłowa. W tym przypadku dotyczy to 18. pary chromosomów, kiedy to gameta zamiast jednego, ma dwa chromosomy 18. W takim przypadku, po zapłodnieniu zygota będzie miała nie dwa, a trzy chromosomy 18 (stąd nazwa trisomia 18), a co za tym idzie w sumie 47 chromosomów (46 + 1 dodatkowy). Co ciekawe, całkowita trisomia 18 jest najczęściej wynikiem nondysjunkcji podczas drugiego podziału mejotycznego (GAMETOGENEZA), w przeciwieństwie do innych ludzkich trisomii, które są głównie wynikiem błędu w rozdziale chromosomów podczas pierwszego podziału mejotycznego. Najczęściej dodatkowy chromosom 18. jest pochodzenia matczynego, co prawdopodobnie wynika z wczesnej selekcji i eliminacji plemników z nieprawidłowościami chromosomowymi.

• Trisomia 18 typu mozaikowego – charakteryzuje się obecnością w organizmie osoby z zespołem Edwardsa populacji komórek z prawidłowym zestawem chromosomów (23 pary, czyli 46 chromosomów) oraz komórek z nieprawidłowym zestawem chromosomów (46 + 1), w których występuje całkowita trisomia 18. Typ mozaikowy zespołu Edwardsa dotyczy niespełna 5% przypadków. Najczęściej jest on wynikiem nieprawidłowych podziałów mitotycznych (GAMETOGENEZA) części komórek, które mają miejsce już po zapłodnieniu. Fenotyp osób z mozaikowym typem trisomii 18 może być skrajnie zróżnicowany, od bardzo trudnych zdrowotnie przypadków kończących się wczesną śmiercią, do zdrowych, fenotypowo „normalnych” dorosłych, u których ten rodzaj trisomii stwierdza się dopiero po badaniach genetycznych wykonanych w ramach diagnostyki po urodzeniu dziecka z trisomią 18. Warto również podkreślić, że nie ma żadnej korelacji pomiędzy rodzajem i natężeniem objawów zespołu Edwardsa, a procentowym udziałem komórek z mozaicyzmem we krwi obwodowej czy też w fibroblastach skóry .

• Częściowa trisomia 18 – w komórkach znajdują się 2 prawidłowe chromosomy 18 oraz dodatkowo fragment chromosomu 18 (zazwyczaj jest to długie ramię chromosomu 18 – czyli długie ramię występuje w trzech kopiach). Ten rodzaj trisomii 18 najczęściej jest wynikiem obecności translokacji zrównoważonej występującej u jednego z rodziców. Translokacja zrównoważona związana jest z pęknięciem chromosomu i przemieszczeniem się jego fragmentu w inne miejsce (może to być np. drugi chromosom homologiczny tej samej pary bądź inny chromosom z całego zestawu chromosomów). W translokacji zrównoważonej zasadniczo nie zmienia się ilość materiału genetycznego, ale następuje zmiana jego rozmieszczenia w genomie. Dzięki temu u osoby, która jest nosicielem translokacji zrównoważonej, taka aberracja najczęściej nie przejawia się fenotypowo, natomiast może mieć już wpływ na zdrowie potomstwa osoby z taką translokacją. Nosiciel translokacji zrównow