Insulinooporność a zaburzenia płodności

Kilka słów o insulinooporności

Insulina jest hormonem produkowanym i wydzielanym przez trzustkę, który odgrywa niezwykle ważną rolę w metabolizmie węglowodanów, białek i tłuszczów. Nadrzędna funkcja insuliny polega na transporcie glukozy z krwioobiegu do tkanek obwodowych organizmu, dla których cukier ten stanowi podstawowe źródło energii. Głównym bodźcem stymulującym jej produkcję jest wzrost glikemii, do którego dochodzi po spożyciu posiłku, zwłaszcza bogatowęglowodanowego.

Insulinooporność oznacza obniżoną wrażliwości tkanek obwodowych na działanie insuliny, mimo jej prawidłowego lub nawet zwiększonego stężenia we krwi. Skutkuje to przewlekłym wzrostem glikemii i niewystarczającym zaopatrzeniem komórek w glukozę. Co więcej, aby skompensować osłabioną reakcję na insulinę trzustka jest stale pobudzana do jej produkcji, co może prowadzić do rozwoju hiperinsulinemii.

Jednym z częstych objawów oporności na insulinę, wynikających ze zmniejszonej dostępności glukozy dla komórek, może być przewlekłe uczucie zmęczenia oraz senność. Insulinooporności nierzadko towarzyszy także wzmożony apetyt oraz nadmierna masa ciała, szczególnie z rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej w obrębie jamy brzusznej.

Dokładne przyczyny i mechanizmy powstania insulinooporności są bardzo złożone i trudne do jednoznacznego określenia, natomiast pewne jest to, iż istotną rolę w jej rozwoju odgrywają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe, głównie:

• nieprawidłowa dieta obfitująca w cukry proste, żywność wysokoprzetworzoną, produkty o wysokim indeksie glikemicznym, 
• brak aktywności fizycznej, 
• stres,
• przewlekły stan zapalny,
• niedobór lub nieprawidłowy rytm snu,
• otyłość brzuszna,
• stosowanie używek.

Insulinooporność może występować jako samodzielne schorzenie, a także współistnieć z innymi zaburzeniami hormonalnymi i metabolicznymi. Długotrwała i nieleczona może być związana ze wzrostem ryzyka rozwoju chorób tj. cukrzyca typu 2, zespół metaboliczny, niealkoholowe stłuszczenie wątroby, a nawet choroby nowotworowe (głównie rak sutka i endometrium). Powikłaniem insulinooporności mogą być także obniżone funkcje rozrodcze, w tym zaburzenia owulacji oraz cykli miesiączkowych, a także zespół policystycznych jajników (PCOS), który jest jedną z wiodących przyczyn niepłodności.

Wpływ insuliny na płodność

Insulinooporność w wielu przypadkach związana jest z zaburzeniami płodności, głównie w wyniku negatywnego wpływu hiperinsulinemii na gospodarkę hormonalną. Nadmiar insuliny działa stymulująco na jajniki i pobudza je do produkcji androgenów, czyli męskich hormonów płciowych. Dodatkowo może wpływać na obniżenie stężenia SHBG – białka wiążącego hormony płciowe (głównie testosteron), w wyniku czego wzrasta jego stężenie we krwi. Androgeny wydzielane w małych, optymalnych dla organizmu ilościach powodują wzrost i dojrzewanie pęcherzyków jajnikowych, natomiast wysokie stężenia powodują ich atrezję, czyli zanikanie, co wiąże się ze stopniową utratą rezerwy jajnikowej i zdolności reprodukcyjnych. Hiperandrogenizm u kobiet może powodować także zaburzenia miesiączkowania oraz wywierać hamujący wpływ na owulację. Co więcej, jeśli dojdzie do zapłodnienia, hiperinsulinemia może dodatkowo utrudniać implantację zarodka w jamie macicy, co jest równoznaczne z obniżeniem szans na urodzenie dziecka.

Dieta w insulinooporności

Odpowiednio zbilansowana dieta jest niezbędna zarówno w profilaktyce, jak i leczeniu istniejącej już insulinooporności.

Prawidłowe i indywidualne skomponowanie codziennych jadłospisów pozwala osiągnąć i utrzymać optymalne wartości glikemii i insulinemii, a tym samym poprawiać samopoczucie i zmniejszać ryzyko postępującego rozwoju zaburzeń i powikłań. W wielu przypadkach, dzięki właściwej diecie możliwe jest uniknięcie lub zaprzestanie stosowania farmakoterapii, natomiast należy pamiętać, iż decyzja ta zawsze powinna być konsultowana z lekarzem endokrynologiem i podjęta na podstawie aktualnych wyników badań, stanu zdrowia i samopoczucia konkretnego pacjenta.

Produkty węglowodanowe a insulinooporność

Węglowodany to kluczowy składnik w kontekście insulinooporności, ponieważ w największym stopniu wpływają na tempo i ilość wydzielanej insuliny. Dla osób z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej i insulinowej szczególnie ważna jest ich ilość oraz, przede wszystkim, jakość.

Bezwzględnie należy wyeliminować z diety produkty, które gwałtownie podnoszą glikemię i poziom insuliny we krwi tj.:

• żywność przetworzoną,
• słodzone soki, napoje gazowane,
• duże ilości soków owocowych,
• suszone owoce,
• słodycze,
• produkty rafinowane – oczyszczona „biała mąka pszenna” i produkty z niej przygotowane,
• syrop klonowy, glukozowo-fruktozowy.
  

Produkty te charakteryzują się wysokim indeksem glikemicznym, który wraz z ładunkiem glikemicznym, powinien być głównym czynnikiem decydującym przy wyborze danego produktu przez osobę z insulinoopornością (link do tekstu o indeksie i ładunku). Dieta bogata w cukry proste o wysokim IG (indeksie glikemicznym) i ŁG (ładunku glikemicznym) powoduje szybki i gwałtowny wzrost glikemii, a tym samym wyrzut insuliny przez trzustkę. Długotrwałe stosowanie takiej diety stale pobudza organizm do produkcji insuliny, co predysponuje do rozwoju hiperinsulinemii i insulinooporności, oraz znacznie nasila te zaburzenia jeśli już występują.

Węglowodany, które powinny dominować w diecie osób z insulinoopornością to węglowodany złożone, znajdujące się w pełnoziarnistych produktach zbożowych, nasionach roślin strączkowych i warzywach. Zbudowane są z większych i bardziej złożonych cząsteczek, przez co proces ich trawienia jest znacznie wolniejszy, a tym nie powodują gwałtownych zmian glikemii i dużych wyrzutów insuliny.

Warto też zwrócić uwagę na właściwy sposób przygotowywania produktów zbożowych. Najkorzystniej jest gotować je al dente, ponieważ im bardziej rozgotowany produkt tym wyższy jego IG (indeks glikemiczny), na skutek większego rozpadu skrobi na mniejsze, łatwiej przyswajalne fragmenty. Zasadę tą warto stosować podczas gotowania makaronów, ryżu czy kasz.

Pieczywo w insulinooporności

Szczególną ostrożność należy zachować podczas wyboru pieczywa. Powszechnie przyjęło się, iż im ciemniejszy chleb, tym zdrowszy. Przede wszystkim, należy jednak kierować się nie jego zabarwieniem, a składem. Częstym zabiegiem stosowanym przez producentów jest bowiem dodatek karmelu oraz innych substancji barwiących, które nadają mu ciemniejszą barwę, jednocześnie jednak zwiększają jego indeks glikemiczny oraz kaloryczność, co sprawia że takie pieczywo nie może być uznane za dobry wybór.

Składniki niezbędne do wypieku chleba to wyłącznie woda, mąka, sól, zakwas bądź drożdże (chleb na zakwasie ma niższy indeks glikemiczny).

Ważne jest, aby użyta mąka była pełnoziarnista i nieoczyszczona, gwarantuje to bowiem jej większą wartość odżywczą oraz mniejszy indeks glikemiczny. Dopuszczalny jest dodatek naturalnych ziół lub przypraw, a także pestek, nasion bądź orzechów. Pieczywo nie powinno zawierać przede wszystkim cukru, glukozy, syropu glukozowo-fruktozowego, stabilizatorów ani substancji zagęszczających. Dlatego zawsze, w przypadku braku pewności co do składu, warto zapytać obsługę sklepu, czy piekarni o wykaz składników, który powinien być zawsze dostępny dla konsumenta.

Ukryte źródła cukru

Bardzo ważne jest zwracanie uwagi na skład nie tylko pieczywa, ale wszystkich produktów spożywczych ponieważ cukier może być w nich ukryty pod wieloma nazwami – m.in.: dekstryna, ekstrakt słodu jęczmiennego, koncentrat soku owocowego, maltodekstryna, melasa, sacharoza, słód kukurydziany, sok z trzciny cukrowej, syrop kukurydziany, sorgo, słodowy, glukozowo-fruktozowy. Składniki te obecne są szczególnie w żywności typu instant, słodyczach, gotowych jogurtach i mlekach smakowych, wielu napojach roślinnych oraz sokach „kartonowych”, dżemach i marmoladach.