Konflikt serologiczny

Czym jest konflikt serologiczny

Zestawienie konfliktowe, niezgodność serologiczna, konflikt serologiczny i choroba hemolityczna – pojęcia te choć często są używane zamiennie mają różne znaczenie. Warto uchwycić różnicę między nimi, może to oszczędzić niepotrzebnych stresów w sytuacji gdy Twój lekarz wypowiada któreś z tych pojęć.

Najczęściej spotykane jest zestawienie konfliktowe pomiędzy rodzicami. Pojawia się gdy przyszła mama ma grupę krwi o czynniku Rh-(ujemnym), a tata Rh+(dodatnim). Niezgodność serologiczna pojawia się w przypadku gdy dziecko odziedziczy grupę krwi Rh+ po ojcu. Mamy więc do czynienia z sytuacją gdy matka ma grupę krwi RhD- a dziecko RhD+. Zestawienie konfliktowe oraz niezgodność serologiczna nie są chorobą, a jedynie stanem który wskazuje na potencjalną możliwość wystąpienia konfliktu serologicznego.

Konflikt serologiczny pojawia się podczas niezgodności serologicznej, gdy część krwi dziecka dostanie się do krwioobiegu matki i wywoła odpowiedź jej układu odpornościowego. Pobudzone limfocyty matki rozpoczynają produkcję przeciwciał – te z kolei atakują dziecko, doprowadzając do choroby hemolitycznej noworodka. To bardzo skrótowe i uproszczone przedstawienie ciągu zdarzeń. Aby zagłębić się w nim, należy zrozumieć podstawy całego procesu – przyda się podstawowa wiedza na temat dziedziczenia grup krwi oraz immunologii.

Immunologia i dziedziczenie grup krwi

Każda komórka organizmu posiada na swojej powierzchni malutkie fragmenty, cząsteczki z którymi mogą łączyć się przeciwciała – nazywane są one antygenami. Część antygenów które posiadamy jest dla nas unikatowa, a część jest dokładnie taka sama jak u innych osób. Wobec swoich antygenów organizm pozostaje obojętny, toleruje je ( w sytuacjach patologicznych gdy organizm atakuje własne antygeny, a co za tym idzie — komórki, dochodzi do powstania tak zwanych chorób autoimmunologicznych których przykładem jest łuszczyca czy choroba Hashimoto). Jeśli do organizmu dostanie się jakiś obcy antygen (np. będący częścią obcej komórki, bakterii, wirusa) wywołuje to odpowiedź immunologiczną. Taki antygen jest rozpoznany przez specjalne komórki układu odpornościowego – np. makrofagi, limfocyty czy komórki dendrytyczne które prezentują go innym komórkom aby pobudzić układ odpornościowy do obrony organizmu. Jedną z możliwych reakcji jest pobudzenie limfocytów B które przekształcają się w komórki produkujące przeciwciała (plazmocyty). Wytworzone przeciwciała zwane także immunoglobulinami łączą się tylko z konkretnym antygenem, wspomagając niszczenie komórek je posiadających.

Na czerwonych krwinkach (erytrocytach) również są rozmieszczone antygeny. Klinicznie istotne, mogące wywołać reakcje immunologiczną (silnie immunogenne) są antygeny decydujące o grupie krwi, oraz czynniku Rh.

Czynnik Rh występuje wyłącznie na erytrocytach, pojawiają się około 6 tygodnia życia płodowego i od samego początku wykazują dużą immunogenność. Nazwa czynnika Rh wzięła się od gatunku małp – Rhesus, gdyż właśnie u nich wykryto jego istnienie w 1939 roku. Odkrywcami tej substancji byli dwaj naukowcy – Philip Levine i R. E. Stetson. Czynnik Rh jest obecny u 85% populacji ludzi. Osoby takie określa się mianem „Rh +” (Rh dodatnie), natomiast ludzi bez tego czynnika określa się „Rh -” (Rh ujemne). Układ Rh- pojawił się jako mutacja w Europie ok. 25-35 tys. lat temu, obecnie ma ten układ ok. 16% Europejczyków (najczęściej spotykany wśród Basków – ok. 35%). Układ Rh- występuje bardzo rzadko u rdzennych mieszkańców innych kontynentów (którzy nie mają przodków Europejczyków) – ma go zaledwie 9 na 10 000 osób w Afryce i 1 na 10 000 na pozostałych kontynentach. Sposób dziedziczenie tego czynnika jest złożony gdyż w jego obrębie wyróżnia się aż 49 antygenów, a każdy z nich jest dziedziczony niezależnie (przez różne geny).

W układzie Rh występuje 5 głównych antygenów:

• antygen D – genotypy* DD lub Dd; genotypu dd nie uwzględnia się gdyż nie koduje on żadnego antygenu (*genotyp – zespół genów danej osoby warunkujący dziedziczenie. Jest to sparowany układ alleli, przedstawianych symbolicznie za pomocą dużej litery dla genu dominującego (np. D) i małej dla genu recesywnego (np. d))
• antygen C – genotypy CC lub Cc;
• antygen c – genotyp cc;
• antygen E – genotypy EE lub Ee;
• antygen e – genotyp ee.

Jak to rozumieć?
Sposób dziedziczenia można wytłumaczyć na najistotniejszym i najbardziej immunogennym w tym układzie antygenie D. Antygen ten jest kodowany przez gen który posiada 2 wersje(allele): D i d. Allel D jest dominujący i warunkuje obecność antygenu D na powierzchni erytrocytu. Allel d jest niemą wersją genu. Każdy człowiek posiada w swoim kodzie genetycznym 2 allele tego genu, mogą one występować w różnych kombinacjach, np.: DD, Dd, dd. Osoby z układami DD i Dd, będą posiadały na powierzchni erytrocytu antygen. Tę zasadę można odnieść także do innych antygenów z tego układu, z tą różnicą że geny recesywne (niedominujące) takie jak „c” i „e” kodują konkretny antygen.

W praktyce, ze względu na najwyższą immunogenność, uwzględnia się wyłącznie antygen D i osoby go posiadające oznaczane są jako Rh+, bez względu na obecność pozostałych antygenów tego układu (antygeny E, C, e, c są odpowiedzialne za 2% konfliktów serologicznych, podczas gdy D – ponad 95%).

W tabeli przedstawiono możliwości dziedziczenia grup krwi układu Rh:

Genotyp DD ma około 40 % Europejczyków, Dd – 40-45%, dd – 15%.

Na czerwono zaznaczono genotyp dzieci, który będzie skutkował niezgodnością serologiczną.

Może wystąpić przypadek, gdy oboje rodzice mają układ Rh+ , a ich dziecko będzie miało układ Rh-. Natomiast jeżeli oboje rodzice mają układ Rh-, a więc nie mają antygenu D, wtedy ich dziecko też go nie będzie miało i odziedziczy układ Rh-.

Grupa Krwi ABO jest najważniejszym układem grupowym krwi, występującym u człowieka. Rozmieszczenie jego antygenów nie ogranicza się wyłącznie do erytrocytów. Są one obecne na powierzchni wszystkich komórek organizmu, z wyjątkiem neuronów. Pojawiają się w 6 tygodniu życia płodowego, jednak do ich pełnej ekspresji dochodzi w 6-18 miesięcy po urodzeniu. Dlatego, aby mieć pewność co do grupy krwi dziecka, oznaczenia przeprowadza się po ukończeniu 2 roku życia.

Układ AB0 dziedziczy się niezależnie od czynnika Rh, oraz na nieco innych zasadach. Ten typ przekazywania genów nazywa się kodominacją. Każdy człowiek posiada 2 allele, z puli 3 możliwych, które mogę występować w różnych kombinacjach. Z tym że allel A i allel B są równoważne i osoba z grupą AB posiada na powierzchni erytrocytów antygen A oraz B. Z kolei allel 0 nie koduje żadnego antygenu. Jeden allel otrzymujemy od matki, drugi od ojca – determinują oni w ten sposób grupę krwi swojego potomstwa.

W układzie głównych grup krwi AB0 możliwe są tylko cztery warianty dziedziczenia – A, B, AB lub 0. Znając grupę krwi każdego z rodziców, można przewidzieć grupę krwi ich dziecka, która nie ulega zmianie w czasie całego jego życia.

Dla ułatwienia możliwe kombinacje zilustrowano w tabeli:

Jest to jedyny układ, w obrębie którego znajdują się naturalne przeciwciała przeciwko antygenom, nieobecnym na własnych krwinkach. Ma to ogromne znaczenie podczas przetoczeń krwi – jeśli osoba z grupą krwi A otrzyma krew od osoby z grupą krwi B to dojdzie do reakcji układu odpornościowego i krwinki dawcy zostają zniszczone w organizmie biorcy. Dlatego tak istotny jest dobór krwi właśnie w tym układzie grupowym.

W uproszczeniu można przedstawić następujące kombinacje antygenów i przeciwciał: