Łagodzenie bólu porodowego

Porodowi towarzyszy wiele obaw. Są związane zarówno ze strefą emocjonalną jak i fizyczną. Często jeszcze przed poczęciem pada pytanie, czy podołam wszystkim wyzwaniom związanym z czasem rozwiązania? Podstawową kwestią w takich rozważaniach jest zagadnienie bólu. Czy będzie boleć? Jak bardzo? Co jeśli ból okaże się zbyt silny by go znieść? Czy mogę liczyć na znieczulenie? Czy to jest bezpieczne dla mojego dziecka? 

Rola bólu porodowego

„Obarczę cię niezmiernie wielkim trudem twej brzemienności, w bólu będziesz rodziła dzieci” – już w Księdze Rodzaju zwrócono uwagę na fakt, iż poród jest niezwykle bolesnym doświadczeniem. Niewątpliwie, ból jest naturalnym zjawiskiem towarzyszącym aktowi porodowemu. Spełnia funkcję informacyjną. Świadczy o postępie i natężeniu akcji porodowej. Wpływa na naturalne instynktowe zachowania, takie jak rytm oddechu czy przybranie odpowiedniej pozycji. Ponadto ból w trakcie porodu stymuluje wydzielanie hormonów z grupy endorfin które wpływają na tworzenie więzi matki z dzieckiem.

Niestety, ból, a także wiążący się z nim strach mogą mieć także negatywny wpływ na przebieg porodu. Zwłaszcza gdy dochodzi do przyspieszonego oddechu (hiperwentylacji), wtedy to rodząca usuwa ze swojego organizmu zbyt wiele dwutlenku węgla co doprowadza do zaburzeń równowagi kwasowo zasadowej i dalej do zmniejszenia przepływu maciczno- łożyskowego, co może wpłynąć na wystąpienie niedotlenienia płodu. Ponadto bardzo silny ból może niekorzystnie wpływać na czynność skurczową macicy oraz doprowadzić do wyczerpania matki. Dalekosiężną konsekwencją traumatycznego porodu może być ponadto rezygnacja z dalszego potomstwa czy większa częstość depresji poporodowych.

Dlaczego boli i kogo boli bardziej

Na zjawisko odczuwania bólu wpływają czynniki socjologiczno-kulturowe, psychologiczne i fizyczne. Dlatego istnieją duże różnice indywidualne w sposobie i intensywności przeżywania bólu. Dobrze obrazuje to zestawienie w którym kobiety określały intensywność bólu podczas porodu.

Tak subiektywnie ocenione natężenie bólu po porodzie, wskazuje że jest on intensywniejszy w przypadku pierwszego porodu. Jednak nie ma jednoznacznej zasady dla kogo poród będzie przebiegał praktycznie bezboleśnie, a dla kogo będzie bardzo ciężkim doświadczeniem. Badania naukowe wskazują, iż kluczową kwestią jest współpraca personelu medycznego z rodzącą oraz przedporodowe przygotowanie. Te dwa czynniki mają największy wpływ na radzenie sobie z bólem okołoporodowym. Odpowiednim miejscem do nabycia wiedzy teoretycznej oraz praktycznych umiejętności przygotowujących do porodu są „szkoły rodzenia”. 

Można rozróżnić ból związany z I oraz z II okresem porodu, ma to istotne znaczenie dla osób odpowiedzialnych za uśmierzanie bólu – zwłaszcza w przypadku znieczulenia zewnątrzoponowego. 

Pierwszy okres porodu to inaczej okres rozwierania szyjki macicy, trwa od pierwszych regularnych skurczów porodowych, a kończy się na pełnym rozwarciu ujścia macicy. Trwa u pierworódek 10-12 godzin a u wieloródek 6-8 godzin. Jest to okres w którym dominuje ból trzewny ( niełatwo dokładnie go zlokalizować). Powstaje w wyniku: rozwierania, rozciągania i skracania szyjki macicy oraz rozciągania macicy. Intensywność bólu zależy przede wszystkim od siły skurczu macicy i powstającego w jego wyniku ciśnienia. Ból przez rodzącą jest odczuwany w okolicy podbrzusza, rozciąga się od pępka do pachwiny i dalej bocznie wzdłuż talerza kości biodrowej do okolicy krzyżowej. Stąd często jest określany jako ból w krzyżu.

Na rycinie możemy prześledzić jego lokalizację: 

Impulsy bólowe, tak jak wskazuje na to rycina, odbierane są przez nerwy rdzeniowe od 10 segmentu piersiowego (Th10) do pierwszego segmentu odcinka lędźwiowego kręgosłupa (L1). Ponadto przewodzone są także przez włókna trzewne oraz współczulne.

Drugi okres porodu zwany także okresem wydalania, obejmuje czas od pełnego rozwarcia szyjki macicy do porodu. Trwa odpowiednio w przypadku pierwszej ciąży około 30-40 minut, a przy kolejnych około 20-30 minut. W tym okresie dominuje ból somatyczny, łatwiejszy w lokalizacji przez rodzącą. Wynika z ciągłego skurczu macicy, rozciągania i rozrywania tkanek miednicy, powięzi, skóry oraz ucisku przez przechodzący przez miednicę płód na splot nerwowy lędźwiowo-krzyżowy.  Obok bólu rodząca odczuwa także skurcze parte wynikające z odruchu Fergusona ( odruch Fergusona polega na zwiększeniu wydzielania oksytocyny pod wpływem rozciągania przepony miednicznej –  oksytocyna z kolei zwiększa siłę skurczów macicy). W drugim okresie zakres bólu obejmuje obszar z pierwszego okresu (Th10-L1) oraz dodatkowo okolicę krocza (S2-S4). 

Wśród sposobów łagodzenia bólu porodowego wyróżnia się metody niefarmakologiczne oraz farmakologiczne w tym blokady centralne.

Metody niefarmakologiczne uśmierzania bólu porodowego

Niefarmakologiczne metody łagodzenia bólu są stosowane przez osobę opiekującą się ciężarną, najczęściej przez położną, możliwe jest także wsparcie osób bliskich po wcześniejszym przeszkoleniu. Wybór odpowiedniej z metod jest ustalany z rodzącą uwzględniając jej aktualny stan i nasilenie bólu. Jest on oczywiście także uwarunkowany dostępnością odpowiedniego sprzętu oraz kwalifikacjami personelu w danym ośrodku. 

Metody niefarmakologiczne nie likwidują bólu całkowicie, pozwalają zachować kontrolę nad przebiegiem porodu oraz aktywnie w nim uczestniczyć. Pozwalają by dziecko przyszło na świat w sposób jak najbardziej naturalny. Uważane są  za bezpieczne, dzięki czemu mogą być stosowane przez większość rodzących. Do innych zalet, potwierdzonych badaniami klinicznymi, możemy zaliczyć wysoki procent zadowolonych położnic, krótszy poród, mniejszy odsetek cięć cesarskich oraz zastosowanych znieczuleń. 

Możemy wyróżnić następujące techniki:

Utrzymywanie aktywności fizycznej

Do czynności przynoszących ulgę możemy zaliczyć: spacer, kołysanie się, ćwiczenia z wykorzystaniem sprzętów pomocniczych, w szczególności takich jak: gumowa piłka, worek sako, drabinki, sznury porodowe, krzesła porodowe. Są to najczęściej stosowane metody podczas porodu. Wynika to z ich  dużej dostępności – nie wymagają specjalistycznego sprzętu (choć może on być użyteczny) ani specjalnych warunków. Prosty ruch, taki jak chodzenie czy przyjmowanie pionowej pozycji ciała wzmacnia siłę skurczu macicy, ale odczucia bólowe są mniejsze. Także techniki z wykorzystaniem sprzętów mają swoje specyficzne zalety. Przykładowo siedzenie na gumowej piłce ułatwia ruch miednicą, co przyczynia się do sprawniejszego zstępowania główki w kanale rodnym.

Przyjmowanie odpowiednich pozycji

Poród najczęściej kojarzony jest z przyjmowaniem przez rodzącą pozycji leżącej (horyzontalnej),  jednak jak się okazuje jest ona w wielu aspektach niekorzystna. Jeśli kobiety mają taką możliwość, instynktownie wybierają pozycje wertykalne, które umożliwiają poruszanie się. 

Pozycje wertykalne podczas porodu niosą ze sobą wiele korzyści: 

• zwiększa się nacisk głowy dziecka na szyjkę macicy co ułatwia jej rozwieranie i sprawia że poród staje się łatwiejszy
• kanał rodny zostaje skierowany w dół dzięki czemu siła grawitacji wzmacnia siłę skurczu i ułatwia parcie 
• częste zmiany pozycji stymulują skurcze macicy które stają się  bardziej regularne, efektywne i mniej bolesne, a czas porodu ulega skróceniu
• główka dziecka równomiernie uciska na krocze podczas wyżynania się co zmniejsza ryzyko pęknięcia krocza
• swobodne przyjęcie pozycji ułatwia ciężarnej oddychanie
• zmniejsza się ucisk ciała dziecka na duże naczynia krwionośne matki, co skutkuje lepszym ukrwieniem łożyska i płodu

W pierwszym okresie porodu wykorzystuje się między innymi takie pozycje jak: 

• stojąca z partnerem, z pochyleniem tułowia ku przodowi 
• siedząca na piłce 
• siedząca na krześle w rozkroku przodem do oparcia z pochyleniem tułowia ku przodowi,
• kuczna
• klęk jednonóż z wykrokiem oraz klęk ze zwisem tułowia na drążku

Ułatwiają one przesuwać dziecko w macicy oraz przyspieszają rozwieranie szyjki macicy.

W drugim okresie porodu korzysta się z następujących pozycji:

• kuczna z lekkim odchyleniem do tyłu 
• kuczna podtrzymana
• pozycję siedzącą na krzesełku porodowym
• klęk z pomocą osoby towarzyszące 
• klęk poziomy