Przeziębienie w ciąży

Choroba przeziębieniowa, zwana potocznie przeziębieniem, jest zespołem objawów wynikających z wirusowego zapalenia nosogardła bądź nosogardła oraz zatok przynosowych. Przeziębienie może wywołać kilkaset typów wirusów, jednak najczęściej jest ono spowodowane przez rynowirusy (odpowiadają nawet za połowę zachorowań), koronarowirusy, wirusy grypy lub paragrypy czy tzw. wirusy RS (ang. Respiratory Syncytial Virus). Przeziębienie wpływa negatywnie na ogólne samopoczucie i upośledza codzienne funkcjonowanie chorego, co skłania do poszukiwania łatwo dostępnych preparatów łagodzących dokuczliwe objawy – kobieta spodziewająca się dziecka powinna zatem przykładać szczególną uwagę do stosowanych przez siebie środków mając na uwadze dobro nie tylko swoje, ale także rozwijającego się dziecka.

Zakażenie następuje zwykle drogą kropelkową, ale także poprzez bezpośredni kontakt z osobą zainfekowaną oraz drogą pokarmową – dlatego tak istotne jest, aby kobieta ciężarna w miarę możliwości unikała skupisk ludzi chorych jak np. kolejki w aptece czy przychodni. Największą zakaźność w przypadku przeziębienia stwierdza się przez okres pierwszych 3 dni od momentu pojawienia się objawów.

Choroba przeziębieniowa przebiega zwykle łagodnie, a jej objawy, choć uciążliwe dla samej ciężarnej, zwykle nie stanowią zagrożenia dla dobrostanu płodu:

• pogorszenie samopoczucia, uczucie ogólnego rozbicia, ból głowy i mięśni, wzmożona senność
• gorączka – gorączkę definiujemy jako wzrost temperatury ciała powyżej 38 stopni, umownie czasem mówi się także o występowaniu stanu podgorączkowego, kiedy to temperatura przekracza 37 stopni; gorączce towarzyszyć mogą dreszcze, jednak zwykle temperatura ciała podczas przeziębienia nie powinna przekraczać 39 stopni
• katar, czyli nieżyt nosa – jest to obecność zalegającej w przewodach nosowych bezbarwnej wydzieliny, o wodnistym charakterze, która ma tendencję do spływania po tylnej ścianie gardła; w późniejszym etapie może stać się gęstsza i zmienić zabarwienie na zielonkawe (na podstawie samej barwy wydzieliny nie można ustalić czy infekcja ma charakter wirusowy czy bakteryjny)
• zapalenie gardła z uczuciem drapania – widoczne może być zaczerwienienie łuków podniebiennych, obecność spływającej po tylnej ścianie wydzieliny; czasem dostrzec można także obecność niewielkich pęcherzyków, które są typowym obrazem infekcji wirusowej
• kaszel – najczęściej początkowo jest to kaszel suchy, który po upływie kilku dni zmienia charakter na wilgotny
• zmiany skórne – w przypadku infekcji wywołanej przez np. adenowirusy na skórze może pojawić się uogólniona wysypka gruboplamista, której wykwity mają tendencję do zlewania się w większe plamy
• zapalenie spojówek – częstsze w przypadku infekcji adenowirusowej, przebiega z zaczerwienieniem, obrzękiem oraz wzmożonym łzawieniem

Funkcje układu odpornościowego

Zasadniczo, w układzie odpornościowym człowieka wyróżnić można dwa podstawowe typy walki z patogenami – jednym z nich są reakcje odpowiedzi nieswoistej, a drugim – reakcje typu swoistego.
Odpowiedzi typu nieswoistego nie są wymierzone w konkretny rodzaj patogenu – ich zadaniem jest ogólna ochrona organizmu przed inwazją wirusów, bakterii, pasożytów oraz niespecyficzne metody ich eliminacji.

Natomiast w przypadku reakcji typu swoistego, organizm uruchamia mechanizmy wymierzone w walkę z konkretnym, rozpoznanym patogenem, który jest identyfikowany dzięki zaangażowaniu i współpracy szeregu wyspecjalizowanych komórek. Zadaniem części z nich jest rozpoznawanie tzw. obcych antygenów, czyli białek obecnych na powierzchni komórek bakteryjnych czy wirusów. Kiedy patogen zostanie już zidentyfikowany, dochodzi do aktywacji kolejnej grupy komórek układu odpornościowego, których celem jest jego zniszczenie.

Odporność swoista regulowana jest zasadniczo przez współdziałanie dwóch mechanizmów:

• odporność komórkową – jest związana z aktywacją komórek takich jak limfocyty T i B w odpowiedzi na rozpoznanie obcego antygenu
• odporność humoralną – ma związek z syntezą przeciwciał mających zdolność inaktywacji obcych antygenów

Odpowiedź nieswoista bierna

Polega głównie na występowaniu naturalnych barier organizmu w postaci skóry oraz błon śluzowych, które zabezpieczają przed wnikaniem do wnętrza ustroju patogenów. Do czynników tworzących bierną odpowiedź nieswoistą zaliczamy także substancje wytwarzane przez organizm, które mają stworzyć niekorzystne warunki dla rozwoju patogenów w miejscach, które są najbardziej narażone na ich kolonizację, a więc:

• kwas mlekowy warunkujący niskie pH pochwy
• kwas solny wytwarzany przez komórki okładzinowe żołądka, odpowiedzialny za utrzymanie niskiego pH tego narządu
• laktoferyna obecna w ślinie i mleku kobiet karmiących o działaniu bakteriobójczym
• lizozym obecny w łzach, również wykazuje działanie bakteriobójcze

Odpowiedź nieswoista czynna

Jest związana ze zdolnością organizmu do eliminowania z ustroju elementów rozpoznanych jako obce. Reakcje te stanowią naturalne odruchy obronne, takie jak kaszel i kichanie, gorączka, występowanie wymiotów i biegunek.

Czynna odpowiedź typu nieswoistego polega także na aktywacji komórek odpowiedzialnych za eliminację patogenów, do których zaliczamy monocyty, makrofagi, oraz neutrofile.

Monocyty są komórkami, które krążą po organizmie drogą naczyń krwionośnych – po dotarciu na miejsce, w którym toczy się proces zapalny opuszczają naczynie i ulegają przekształceniu do makrofagów. Makrofagi są komórkami żernymi, czyli posiadającymi zdolność fagocytozy (pochłaniania) obcych patogenów. Neutrofile są natomiast komórkami specjalizującymi się w obronie przeciwbakteryjnej – posiadają w swoim wnętrzu ziarnistości, które po uwolnieniu tworzą tzw. fagolizosom – uwięzienie w jego wnętrzu komórki bakteryjnej doprowadza do jej śmierci.

Dodatkowym zadaniem wspomnianych komórek jest pobudzanie mechanizmów odpowiedzi swoistej poprzez syntezę związków takich jak czynniki chemotaktyczne oraz cytokiny prozapalne, które mają m.in. zdolność pobudzania m.in. limfocytów.

Odporność swoista bierna

Jest uwarunkowana obecnością w organizmie wyspecjalizowanych komórek i składników krwi zdolnych do walki z patogenami, których organizm nie potrafi wytworzyć sam w związku z czym muszą one zostać dostarczone z zewnątrz. W przypadku niemowląt karmionych piersią, nabywana jest głównie poprzez dostarczenie wraz z pokarmem matki wytworzonych przez nią przeciwciał. Natomiast w pozostałych przypadkach jest najczęściej związana z podaniem antytoksyny (inaczej surowicy), czyli preparatu leczniczego zawierającego swoiste przeciwciała mające zdolność neutralizacji działania toksyn wytwarzanych przez bakterie (np. laseczki tężca) lub obecnych w jadach węży i żmij.

Odporność swoista czynna

Wymaga aktywacji specjalistycznych komórek układu odpornościowego, do których zaliczamy:

• limfocyty T – są komórkami pochodzącymi ze szpiku kostnego, a proces ich dojrzewania podczas którego nabywają zdolność do odpowiedzi immunologicznej ma miejsce w grasicy. Tam również dochodzi do ich różnicowania się w kilka populacji:
• limfocyty cytotoksyczne Tc – są zdolne do rozpoznawania i niszczenia komórek obcych antygenowo
• limfocyty pomocnicze Th – wytwarzają szereg substancji odpowiedzialnych za modulację odpowiedzi immunologicznej; w zależności od profilu wydzielanych cytokin dzieli się je na kilka subpopulacji, wśród których warto wyróżnić przede wszystkim limfocyty pomocnicze Th1 odpowiedzialne za pobudzanie mechanizmów typu komórkowego oraz Th2 pobudzające odpowiedź typu humoralnego
• limfocyty supresyjne Ts – mają zdolność wygaszania reakcji immunologicznej również poprzez syntezę odpowiednich cytokin
• imfocyty B – to komórki mające zdolność przekształcenia się w komórki plazmatyczne, których zadaniem jest produkcja przeciwciał, zwanych także immunoglobulinami; przyłączenie się przeciwciała do antygenu prezentowanego przez patogen doprowadza ostatecznie do jego inaktywacji
• komórki NK (ang. Natural Killers) – nazywane naturalnymi zabójcami, mają zdolność bezpośredniego niszczenia komórek obcych antygenowo

Układ immunologiczny ciężarnej

Ciąża jest okresem szczególnych zmian w funkcjonowaniu kobiecego organizmu, których głównym celem jest donoszenie ciąży oraz zapewnienie płodowi optymalnych warunków do prawidłowego rozwoju. Zmiany te zaobserwować można także w działaniu układu immunologicznego ciężarnej, który w tym okresie musi wykazać zwiększoną tolerancję wobec rozwijającego się, obcego antygenowo płodu oraz efektywnie radzić sobie z infekcjami, chroniąc w ten sposób nie tylko matkę, ale również dziecko.

W ciąży o przebiegu fizjologicznym, dochodzi do zmiany stosunku limfocytów Th1 do limfocytów Th2. Limfocyty Th1 mają zdolność wytwarzania cytokin, czyli substancji mogących regulować aktywność pozostałych komórek zaangażowanych w odpowiedź immunologiczną. Limfocyty Th1 poprzez profil wytwarzanych cytokin stymulują głównie odpowiedź typu komórkowego oraz wykazują większą aktywność w procesach autoimmunologicznych. Natomiast limfocyty Th2 mają zdolność pobudzania głównie odpowiedzi humoralnej – i to właśnie ich aktywność dominuje w przypadku chorób alergicznych oraz pasożytniczych.

Podczas ciąży, preferowaną jest odpowiedź typu humoralnego regulowana przez zwiększoną aktywność limfocytów Th2 – ma to związek m.in. z korzystnym wpływem wytwarzanych przez nie cytokin na rozwój jaja płodowego. Natomiast procesy związane z odpowiedzią typu komórkowego ulegają wyciszeniu. Odzwierciedlenie powyższych zmian stanowi fakt, że u ciężarnych cierpiących na choroby o podłożu autoimmunologicznym często w tym okresie dochodzi do ustąpienia lub znacznego złagodzenia ich objawów – tak dzieje się m.in w przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów. Ponadto, u kobiet spodziewających się dziecka częściej może dochodzić do infekcji wywołanych przez patogeny, które bytują wewnątrzkomórkowo, a więc głównie wirusy oraz niektóre bakterie (np. te odpowiedzialne za atypowe zapalenia płuc jak M.pneumoniae, Ch.pneumoniae czy L.pneumophila). Za powyższe zmiany odpowiada właśnie upośledzenie mechanizmów odpowiedzi komórkowej, które mają zdolność niszczenia zainfekowanych komórek.

Odpowiedź typu humoralnego związana jest głównie z działaniem przeciwciał wytworzonych w odpowiedzi na obecność obcego patogenu. Za ich produkcję odpowiedzialne są limfocyty B – ich ogólna liczba w trakcie ciąży ulega wprawdzie systematycznemu spadkowi, jednak subpopulacja limfocytów B1 , która to bezpośrednio odpowiada za syntezę wielokierunkowych autoprzeciwciał pełniących funkcje regulatorowe, jest zwiększona.

Ponadto, w czasie ciąży nasileniu ulegają mechanizmy odpowiedzi nieswoistej, w które zaangażowane są komórki takie jak wspomniane wyżej neutrofile, monocyty, oraz makrofagi. Zwiększeniu ulega zarówno liczebność, jak i aktywność wymienionych komórek – uważa się, że poprawa efektywności mechanizmów nieswoistych ma na celu kompensację osłabionej w tym okresie odpowiedzi komórkowej. Dzięki temu w czasie ciąży, kobieta spodziewająca się dziecka, jest lepiej chroniona przed infekcjami bakteryjnymi.

Domowe sposoby na przeziębienie w ciąży

Wśród kobiet ciężarnych powszechne jest zjawisko uciekania się do domowych metod walki z różnymi dolegliwościami, które wynika ze strachu przed stosowaniem leków i ich potencjalnie szkodliwym oddziaływaniem na płód. Przed sięgnięciem po domowe sposoby walki z objawami przeziębienia warto jednak upewnić się, że substancje zawarte w ziołach czy owocach nie będą stanowiły zagrożenia dla rozwijającego się płodu. Należy również pamiętać, że niektóre z nich stosowane w ilościach typowo wzbogacających smak czy aromat przyrządzanych potraw nie stanowią zagrożenia dla przebiegu ciąży podczas, gdy spożywanie tych samych ziół w celu osiągnięcia korzyści zdrowotnych może już być szkodliwe – tak jest m.in. w przypadku rozmarynu. Uważa się, że rozmaryn spożywany w postaci naparu bądź herbatek może wpływać korzystnie na stymulację układu immunologicznego czy pracę układu pokarmowego – naukowcy podkreślają jednak przede wszystkim jego korzystny wpływ na funkcjonowanie mózgu. Spożywanie przez ciężarne rozmarynu w takich dawkach może jednak sprzyjać wystąpieniu krwawienia wewnątrzmacicznego, choć dodanie rozmarynu w niewielkich ilościach do przyprawienia posiłku jest już całkowicie bezpieczne, także w okresie ciąży.

Czosnek

Wykazuje on działanie, które porównać można do łagodnego antybiotyku. Zawarta w czosnku alliina wykazuje właściwości antybakteryjne, antygrzybiczne oraz antypasożytnicze. Uważa się, że czosnek może stanowi dość dobrą ochronę przed bakteriami takimi jak gronkowce i paciorkowce, które to są jednym z najczęściej występujących czynników etiologicznych zapaleń w obrębie górnych dróg oddechowych. Spożywanie w czasie ciąży czosnku, bądź zawierających go preparatów w celu łagodzenia objawów przeziębienia uważa się za całkowicie bezpieczne.

Miód

Dodawanie miodu do gorącego mleka lub herbaty w okresie nasilenia objawów przeziębienia jest powszechnie znaną metodą łagodzenia dolegliwości związanych z podrażnieniem gardła z powodu stanu zapalnego lub uporczywego kaszlu. Wiele kobiet obawia się jednak jego stosowania w czasie ciąży z powodu lęku przed ewentualnym zakażeniem wywołanym przez zarodniki Clostridium botulinum i wydzielaną przez nie toksynę. Zarodniki te mogą znajdować się w miodzie, ale ze względu na budowę układu pokarmowego osób dorosłych (kwaśne środowisko żołądka, mikroflora jelit, budowa nabłonka wyścielającego przewód pokarmowy) jego spożywanie jest całkowicie bezpieczne, także dla kobiet ciężarnych. Ponadto, według badań opublikowanych w 2010 roku, cząsteczki toksyny botulinowej nie mają zdolności przechodzenia przez łożysko ze względu na swoją wielkość, co stanowi dodatkowe zabezpieczenie dla płodu. Miodu nie powinno się natomiast podawać niemowlętom, ponieważ ich przewód pokarmowy nie jest jeszcze w pełni dojrzały, co może doprowadzić do zatrucia jadem kiełbasianym.

Imbir

Imbir znany jest ze swoich właściwości przeciwzapalnych, przeciwbakteryjnych, a także antywirusowych. Spożywanie rozgrzewających naparów przygotowanych z korzenia świeżego imbiru zaleca się już od wystąpienia pierwszych objawów choroby przeziębieniowych.
Wyniki badań opublikowane na łamach European Journal of Clinical Pharmacology w 2012 roku nie wykazały, aby stosowanie imbiru przez kobiety ciężarne wiązało się ze zwiększonym ryzykiem występowania wad rozwojowych, porodu przedwczesnego, wewnątrzmacicznego obumarcia płodu czy niskiej masy urodzeniowej dziecka. Dodatkową zaletą imbiru w przypadku jego stosowania przez kobiety ciężarne, są jego właściwości polegające na łagodzeniu mdłości.

Cebula

Zdrowotne właściwości cebuli – zaliczanej obok czosnku do grupy naturalnych antybiotyków – znane są od setek lat. Jest ona bogata w substancje o działaniu bakteriobójczym oraz witaminę C. W przypadku objawów przeziębienia zaleca się stosowanie syropu bądź naparu z cebuli, które mają w szczególności łagodzić kaszel oraz ból gardła. Ostry zapach cebuli można zniwelować dodając do sporządzonych wyrobów sok z cytryny. Spożywanie cebuli przez kobiety ciężarne uważa się za bezpieczne i dozwolone.

Malina

Maliny znane są ze swych właściwości zdrowotnych od pokoleń. Występują w Polsce powszechnie, często rosnąc nie tylko w przydomowych ogrodach, ale również na terenach leśnych.
Najsłynniejsze ze swoich zdolności łagodzenia objawów przeziębienia są oczywiście owoce malin – wykazują one działanie rozgrzewające i napotne, oraz przeciwgorączkowe.Stanowią bogate źródło salicylanów, więc można uznać, że działają one niczym naturalna aspiryna. Owoce malin zbiera się zwykle w lipcu – aby móc wykorzystywać je przez cały rok, przygotowuje się z nich soki i syropy, które następnie dodać można do gorącej herbaty. Warto dodać, że owoce malin dostarczają organizmowi także sporą ilość witamin i minerałów takich jak witamina C, E oraz witaminy z grupy B, a także magnez, potas, wapń i żelazo.

Niewiele osób słyszało jednak o możliwości wykorzystania w domowej apteczce także liści malin – za cenne uważa się młode, zdrowe i dobrze rozwinięte liście, zbierane najczęściej w lipcu. Następnie należy je ususzyć i wykorzystać do przygotowania gorącego naparu. Uważa się, że liście malin ze względu na zawartość witaminy C, flawonoidów oraz garbników wykazują głównie działanie przeciwzapalne oraz rozkurczające, przez co poleca się ich stosowanie przy pierwszych objawach przeziębienia oraz bólach gardła.
Właściwości rozkurczające naparu z suszonych liści malin wykorzystywane są natomiast przez kobiety podczas silnych bólów menstruacyjnych, uważa się także, że mogą one łagodzić przebieg porodu nie wpływając jednocześnie na czas jego trwania. W Internecie można jednak znaleźć doniesienia o rzekomym ryzyku wywołania przez napar z liści malin porodu przedwczesnego – na dzień dzisiejszy nie znalazły one jednak potwierdzenia w dotychczas przeprowadzonych badaniach naukowych.

Propolis

Propolis, nazywany także kitem pszczelim, to żywiczna substancja wytwarzana przez pszczoły i wykorzystywana przez nie do zabezpieczenia konstrukcji ulu. Powstaje on z pyłków stanowiących naturalną barierę ochronną młodych pąków wybranych gatunków drzew i krzewów, których zadanie polega na zabezpieczeniu pąków przed inwazyjnym działaniem grzybów, pierwotniaków i bakterii.

Właściwości zdrowotne znane są od stuleci i stały się obiektem licznych badań naukowych. Uważa się, że w kicie pszczelim obecnych jest nawet kilkaset substancji aktywnych ( w tym flawonoidy,kumaryny, terpeny, mikroelementy), które wykazują m.in. działanie przeciwzapalne, antywirusowe, antybakteryjne czy antygrzybiczne. Sam propolis wykorzystywany jest w celu łagodzenia różnorodnych dolegliwości przewodu pokarmowego, układu oddechowego, a także w przypadku schorzeń skórnych, w tym trudno gojących się ran czy odleżyn.

Na bazie propolisu można przygotowywać nalewki, maści, a nawet masło i mleko – na dzień dzisiejszy istnieje jednak zbyt ograniczona ilość badań, które potwierdziłyby bezpieczeństwo jego stosowania w okresie ciąży. Z tego powodu kobietom spodziewającym się dziecka nie zaleca się raczej stosowania propolisu przy objawach przeziębienia.

Chrzan

Chrzan nazywany jest przez niektórych polskim żeń-szeniem, a to ze względu na szeroki wachlarz jego właściwości zdrowotnych. Chrzan, uznany za naturalny antybiotyk, wykazuje działanie przeciwbakteryjne oraz przeciwwirusowe. Zawiera także sporą ilość witamin, w tym witaminy z grupy B oraz witaminę C i A, oraz pierwiastków takich jak p