Różyczka – przyczyna, objawy i leczenie

Różyczka – co to za choroba i co ją wywołuje

Różyczka jest to wirusowa choroba zakaźna. Wywołuje ją wirus RNA z rodziny Togaviridae. Jedynym znanym rezerwuarem tego wirusa jest chory człowiek.

Jak możemy się zarazić różyczką? 

• wirus różyczki przenosi się drogą kropelkową (zarażenie przez kontakt, przebywanie z osobą chorą)
• różyczką możemy zarazić się również poprzez kontakt z materiałem zakaźnym, którym są: wydzielina z jamy nosowo-gardłowej chorego, jego mocz, kał, krew 
• drogą zarażenia może być droga krwionośna przez łożysko – tak dochodzi do zakażenia w przypadku różyczki wrodzonej (płód zakaża się od chorej na różyczkę matki)

Okres wylęgania się tej choroby wynosi około 14 – 21 dni (średnio 17 dni). Zakażony człowiek stanowi zagrożenie dla otoczenia najczęściej przez ok. 7 dni przed wystąpieniem wysypki, do 2 tygodni (zwykle 6 – 8 dni) po jej pojawieniu się. 

Specyficzną drogą przenoszenia wirusa różyczki jest tzw. droga wertykalna, dotycząca tylko i wyłącznie kobiet w trakcie ciąży.  Dochodzi wtedy do transmisji wirusa różyczki od zakażonej matki do płodu, poprzez łożysko. Teoretycznie rozważana naukowo jest również droga wstępująca, tzn. taka, w której wirus różyczki obecny w nabłonku szyjki macicy mógłby przedostawać się przez błony płodowe do płodu, niemniej na dzień dzisiejszy jest za mało danych, które potwierdzałyby taką możliwość. 

Podatność na zakażenie różyczką jest powszechna. Prawie połowa zakażeń przebiega bezobjawowo lub subklinicznie, a u większości chorujących objawy kliniczne są umiarkowanie nasilone.
Obecnie dzięki szczepieniom liczba zachorowań na różyczkę jest niewielka i z roku na rok maleje. W 2012 roku zaraportowano 6263 przypadki różyczki, w 2015 roku ok. 2000 przypadków, w 2019 roku było to 290 przypadków różyczki, a w 2020 roku – 98 przypadków tej choroby zakaźnej (na tak niski poziom zachorowań w 2020 roku prawdopodobnie dodatkowo wpłynęła izolacja związana z pandemią COVID-19). Prawie 98% chorujących to osoby nieszczepione lub zaszczepione tylko 1 dawką szczepionki przeciwko różyczce. Najczęściej na różyczkę chorują dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym (1-9 rok życia), rzadziej osoby dorosłe. Ciągle jeszcze utrzymuje się tendencja, że częściej chorują chłopcy i mężczyźni (ok. 30% więcej), co wynika z tego, że dawniej na różyczkę szczepione były tylko dziewczynki.

Różyczka – objawy i przebieg choroby

Jak przebiega różyczka?

Około 25-50% zakażonych przechodzi różyczkę bezobjawowo. Wirus po wniknięciu zaczyna namnażać się w komórkach nabłonka dróg oddechowych, a następnie przedostaje się do krwi, z którą rozchodzi się po całym organizmie. Okres inkubacji trwa średnio 17 dni, a wiremię można stwierdzić zazwyczaj już 8 dni przed pojawieniem się objawów, czyli przed wystąpieniem jawnego zakażenia. Objawy zwiastujące różyczkę jeżeli występują, to z reguły u starszych dzieci i u osób dorosłych. Wyprzedzają pojawienie się wysypki różyczkowej o 1-7 dni.

Do objawów zwiastunowych różyczki należą m.in.:

• bóle mięśniowo-stawowe
• złe samopoczucie
• bóle głowy
• powiększenie węzłów chłonnych (za uchem, na szyi i na potylicy)
• utrata apetytu, zmęczenie, nudności

Wysypka różyczkowa to najbardziej charakterystyczny objaw różyczki. Na początku występuje na czole i twarzy, a następnie w ciągu doby rozprzestrzenia się na kończyny i tułów. Jest bladoróżowa, drobnoplamista lub plamisto-grudkowa, zdarza się, że wyglądem przypomina wysypkę odry lub płonicy. Najczęściej, najbardziej nasilona wysypka obejmuje twarz, szyję i tułów, wysypka na kończynach jest mniej nasilona, a stopy i dłonie są wolne od wysypki. Może pojawić się nieznacznie podwyższona temperatura ciała, powiększenie węzłów chłonnych (limfadenopatia), rzadziej zapalenie gardła i błony śluzowej jamy ustnej, zaczerwienienie oczu. U niektórych chorych mogą też pojawić się na podniebieniu miękkim małe, punktowe, czerwone wybroczyny tzw. plamki Forchheimera. Wysypka znika samoistnie po 2-5 dniach nie pozostawiając przebarwień. Czasem może dojść do łuszczenia się skóry. Jeżeli w przebiegu różyczki wystąpi powiększenie węzłów chłonnych, może ono się utrzymywać nieco dłużej niż zmiany skórne. W rzadkich sytuacjach limfadenopatia jest jedynym klinicznym objawem zakażenia wirusem różyczki.   

Przebieg różyczki u osób dorosłych jest zwykle cięższy niż u dzieci. Oprócz wysypki pojawiają się gorączka, bóle stawów i zapalenie spojówek. Około 30% chorujących dorosłych wymaga hospitalizacji z powodu długo utrzymujących się objawów, zwłaszcza gorączki, utraty łaknienia i postępującego odwodnienia. 

Zakażenie wirusem różyczki w okresie życia płodowego wiąże się z ciężkimi powikłaniami, zwłaszcza gdy do zakażenia dojdzie w pierwszych 4 miesiącach ciąży. Dotyczą one praktycznie całego organizmu powodując zespół różyczki wrodzonej (CSR, ang. congenital rubella syndrome), o czym przeczytasz więcej poniżej w części „Różyczka w ciąży”.

Różyczka – rozpoznanie, diagnostyka choroby

Najczęściej rozpoznanie różyczki stawiane jest na podstawie zebranego wywiadu lekarskiego, objawów klinicznych oraz badania przedmiotowego osoby chorej. Lekarz zbierając wywiad ustala m.in. czy był kontakt z osobą chorą na różyczkę w okresie wylęgania choroby oraz czy istnieje powiązanie czasowe z wystąpieniem objawów, czy pacjent miał objawy zwiastujące itp. Następnie w trakcie badania fizykalnego ogląda zmiany skórne. Wysypka różyczkowa jest dosyć charakterystyczna, dzięki czemu zazwyczaj jej wygląd umożliwia wysunięcie podejrzenia różyczki. Zdarza się jednak, że bywa ona podobna do wysypki w innych chorobach, jak odra czy płonica. Rozpoznanie różyczki na podstawie podmiotowego i przedmiotowego badania zawsze jest niepewne (tzn. nie mamy potwierdzenia obecności wirusa różyczki), natomiast nie ma potrzeby, aby w przypadku tej choroby wykonywać badania specjalistyczne u każdej osoby. W praktyce specjalistyczne badania diagnostyczne w kierunku różyczki stosuje się w przypadku diagnostyki u kobiet planujących ciążę, podejrzenia różyczki u kobiety w ciąży, podejrzenia różyczki wrodzonej u niemowląt oraz w rzadkich przypadkach wątpliwych (nietypowy przebieg choroby, kolejne wystąpienie różyczki).

Do badań specjalistycznych, które umożliwiają pewne rozpoznanie różyczki należą badania serologiczne oraz izolacja wirusa różyczki z krwi, moczu, z wydzieliny z jamy nosowo-gardłowej. W przypadku różyczki wrodzonej materiałem diagnostycznym do izolacji wirusa może być również mocz, kał oraz płyn mózgowo-rdzeniowy.
Z kolei badania serologiczne polegają na wykrywaniu przeciwciał specyficznych dla antygenów wirusa różyczki w surowicy krwi, oznaczeniu ich poziomu (stężenia, miana) oraz czasem dodatkowo na ocenie ich awidności, które odzwierciedla siłę i stopień wiązania przeciwciał z antygenem wirusa.

Badane są 2 klasy swoistych (specyficznych) przeciwciał przeciwko wirusowi różyczki (wirus rubella, rubivirus):

• Przeciwciała IgM (immunoglobuliny IgM) – ich obecność w surowicy krwi świadczy o świeżym pierwotnym zakażeniu wirusem różyczki lub o reinfekcji. Przeciwciała IgM pojawiają się jako pierwsze, najczęściej w czasie 5-10 dni po pojawieniu się wysypki. Po przebytym zakażeniu poziom specyficznych dla wirusa różyczki przeciwciał IgM osiąga swój maksymalny poziom w okresie 3-6 tygodni, a następnie stopniowo opada. Przeciwciała IgM są obecne w surowicy krwi do ok. 8 tygodni po zakażeniu. Obecność przeciwciał IgM w surowicy krwi noworodków jest markerem diagnostycznym wrodzonej różyczki.
• Przeciwciała IgG (immunoglobuliny IgG) – ich obecność w surowicy krwi może świadczyć o przebytej różyczce w przeszłości, przebytym szczepieniu lub trwającym zakażeniu. Specyficzne przeciwciała IgG pojawiają się po 10-28 dniach od szczepienia i wskazują na stan odporności organizmu na typowy szczep różyczkowy. Ponadto przeciwciała IgG wykrywane są w ciągu 5-15 dni po wystąpieniu wysypki różyczkowej, osiągając wysoki poziom między 15. a 30. dniem i nie zanikają do końca życia, chociaż ich stężenie może się zmniejszać. U noworodków przeciwciała IgG są głównie pochodzenia matczynego, a ich poziom obniża się w pierwszych 3-5 miesiącach życia dziecka.

Różyczka – badania IgG, IgM w ciąży, przed ciążą – interpretacja wyników:

Różyczka – różnicowanie

W różnicowaniu różyczki należy brać pod uwagę inne choroby wysypkowe – przede wszystkim trzydniówkę, odrę, płonicę, ospę oraz zmiany skórne będące reakcją uczuleniową np. na leki.

Czym różni się różyczka od trzydniówki?

W przypadku trzydniówki wysypka jest plamista, bladoróżowa, pojawia się w obrębie twarzy i tułowia po trwającej około 3 dni gorączce. Wysypki najczęściej nie ma na kończynach, dłoniach i stopach. Zmiany skórne w trzydniówce ustępują samoistnie, nie pozostawiając blizn czy przebarwień. Od różyczki trzydniówkę odróżnia między innymi charakter wysypki i jej lokalizacja oraz dominacja gorączki w okresie prodromalnym (przed wystąpieniem wysypki). 

Różyczka a odra? Jak je odróżnić?

Odrę charakteryzuje pojawienie się wykwitów skórnych w postaci szaro-białych grudek na błonie śluzowej jamy ustnej w okolicy policzków, na wysokości dolnych trzonowców. Są to tzw. plamki Koplika, które są objawem patognomonicznym, czyli objawem wystarczającym do rozpoznania odry. Plamki Koplika pojawiają się na 1-2 dni przed wystąpieniem na głowie, tułowiu i kończynach plamisto-grudkowej osutki o barwie od ciemnoczerwonej do fioletowej, a utrzymują się do 1–2 dni po jej wystąpieniu. Do ok. 2 tygodni po ustąpieniu wysypki utrzymują się przebarwienia oraz delikatne złuszczanie naskórka.

Różyczka a szkarlatyna? Jakie są między nimi różnice?

Płonicę, czyli szkarlatynę charakteryzuje drobnogrudkowo-plamista wysypka, która może przyjmować barwę od żywoczerwonej po bladoróżową, zlewającą się z kolorem skóry. Największe zagęszczenie zmian skórnych zlokalizowane jest w najbardziej ucieplonych miejscach ciała jak pachwiny, podbrzusze, doły pachowe czy łokciowe. Typowe dla szkarlatyny jest to, że po upływie kilku dni zaczyna łuszczyć się skóra twarzy, po 2 tygodniach skóra tułowia, a po 3 tygodniach skóra dłoni i stóp. Charakterystyczne, otrębiaste łuszczenie się skóry może się utrzymywać przez kilka tygodni.

Różyczka a ospa? Czym charakteryzuje się ospa?

W przypadku ospy wysypkę zazwyczaj poprzedza okres prodromalny z takimi objawami jak gorączka, osłabienie, uczucie ogólnego rozbicia, ból gardła, czasem biegunka, nudności, wymioty. Następnie pojawia się wysypka, która najpierw ma charakter plamisty, następnie pojawiają się grudki, a następnie pęcherzyki wypełnione płynem. Pęcherzyki po kilku dniach przysychają zamieniając się w strupki, które po kilki dniach zaczynają odpadać. Nie pozostawiają blizn, a przebarwienia skóry znikają po kilku dniach. Zmiany skórne pojawiają się nie tylko na tułowiu, twarzy i kończynach, lecz również na owłosionej skórze głowy, co jest charakterystyczne dla ospy. Co więcej, zmiany skórne są swędzące, czego nie ma w przypadku różyczki.

Oczywiście należy pamiętać, że wiedza zdobyta w internecie może być bardzo pomocna w zachowaniu czujności zdrowotnej, czy też niebagatelizowaniu objawów (jak w tym przypadku np. pojawiających się zmian skórnych), natomiast nie może być podstawą do samodzielnego stawiania diagnozy. Aby wykluczyć którąkolwiek z chorób i  postawić rozpoznanie najbardziej właściwym postępowaniem jest konsultacja lekarska. 

Leczenie różyczki

Leczenie różyczki polega na leczeniu objawowym (leki przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwbólowe) oraz leczeniu ewentualnych następstw i powikłań choroby. Bar